Letërsia Shqiptare - Mardena Kelmendi

Mardena Kelmendi

Mardena u lind, nė Berat nė njė familje patriotike me tradita intelektuale. Kėngėtare e talentuar nė Shqipėri, pėrjetoi nė moshė tė njomė traumat e persekutimit komunist dhe emigroi tejmatanė brigjeve tė Adriatikut, nė Itali, ku merret me krijimtari letrare e artistike, si dhe me afirmimin e kauzės shqiptare nė botė. "Fala qė tė jetoj", ėshtė libri i saj i parė, pas tė cilit pasojnė themelimi i disa gruplistave nė internet, bashkėveprime pėr ta parė dritėn e botimit disa antologji poetike, kontribute konkrete pėr afirmimin e femrės shqiptare nė botė, veprat: "Ēasti im shekullor", "Nga shpirti nė shpirt", etj. Autorja gėzon vėmendjen e kritikės nė Itali, SHBA, Danimarkė dhe Rumani, ku ka fituar njė serė shpėrblimesh dhe prezantimesh. Po kėto ditė diēka nga krijimtaria e Kelmendit ėshtė botuar edhe nė Romė, si pjesė e antologjisė trigjuhėshe “Gjuha e dashurisė poetike", vepėr e 19 autorėve nga tė gjitha trevat shqiptare nė diasporė.

Shpirti i fjalës dhe princesha e ndjeshmërisë

Thonë se vajzat dhe bilurët janë gjithmonë në rrezik: mund të thehen. E këtillë duket edhe autorja e këtij vëllimi – një shpirt i brishtë, i ndjeshëm, i frymëzuar. Mardena Kelmendi është ndjeshmëria lirike e shqiptares që i godet intrigat, injorancën dhe pandjeshmërinë: Lermë të të shoh me hijen e dyshimit/ Që ty mos të të quaj pabesi! (Lermë). Fjala e saj është triumf i imagjinatës, ngashnjim i dashurisë dhe kushtrim kundër tradhëtisë. Ngreu, o Zot: shpëto shpirtin t’em prej të pa-besit! - shkruante Konstatntin Kristoforidhi, duke i përkthyer në mërgim Psalmet e Biblës para 140 vitesh (Psalteri, Konstantinopojë, 1872). Edhepse ka kaluar nëpër faza tendencash për thyerje, ajo ka ditur t’i bëjë ballë situatës duke krijuar vlera hyjnore. Lirika e saj erotike është e përmbushur me luciditet dhe ndjeshmëri. Duke e deshifruar shpirtin e saj poetik, lexuesi parashtron disa pyetje që të joshin ta kuptosh jetën si një libër që të mëson të dashurosh duke u mahnitur: Si e bëre o Zot kaq të ëmbël femrën, për ta puthur me mjaltën e shpirtit?
Gruaja, poezia dhe shpirti. Shpirti, familja dhe atdheu. Diaspora, dashuria dhe atdhedashuria. Shpirti i fjalës dhe fjalët e mbushura me shpirt. Mendime, kujtime dhe pak shpirt. Ç’është shpirti? Mardena është poetesha që e kërkon mrekullinë. Ajo është princesha e diasporës shqiptare që din të na mahnisë përmes ndjenjës së ndjeshme të ndjeshmërisë. Ku janë vlerat e mërgimit, magjia e fjalës dhe fuqia e dashurisë? Ku janë ata që s’janë? Ku është shpirti i dritës dhe busolla e shpirtit? O shi, o diell/ o ishull që lundron/ me kukulla dykëmbësore që zhyten/ sillma shpirtin/ në token që më pret (Sillma shpirtin). Thonë se ilaçi më i mirë për shpirtin është nxitja e trupit.
Trup e shpirt. Trupat tanë u përpinë nga valët e ngrohta të atij deti tropik/ Duart tona lëviznin nëpër gishtërinjtë me mijëra gjuhë...(Ne mund të takohemi përsëri). Ajo që ndodhi më pas nuk përshkruhet dot/ se i përket një gjuhe të pafolur/ të pashkruar/ të paharruar. (Po aty: Ne mund të takohemi sërish). Shpirti është jetë dhe jeta është shpirt. Tri janë elementet që e përmbajnë jetën: ajri, uji dhe ushqimet. Dy janë elementet që e përbëjnë poetin: shpirti i fjalës dhe dashuria. Dashuria e Mardena Kelmendit kaplon përmasa kozmike. Një vallëzim hyjnor nga koha e njerëzimit/ rruga e qumështit të dritës së shpirtit/ rrëshqiste nën vallen e trupit/ gjuhëve të valëve dhe Shpirtit të Madh. (Po aty).

Ajo puthje plot zjarr me lutje magjike

Duke komentuar korrespondenën e botuar, konstatojmë se sipas Rina Ahmetit, Mardenena “ka disa cilësi që ndërlidhen me intuicion, largpamësi, thellësi meditative e shpirtërore”: Ajo rrahje, dridhje/ atë natë me ty/ ndriçimi i hënës yjet humbi/ t’i hodhi ty në sy (Dashuria ime). Puthja është arti që e kall zjarrin nën lëkurë. Në ndjeshmërinë e saj lirike fshihet mjalta magjike e dashurisë, dashuria e saj e parë, e paharruar dhe e denjë për ta përkujtuar përjetë: Ajo puthje plot zjarr me lutje magjike/../ Ngeli e pashuar dashuria ime e parë...(Dashuria ime). Unë mendoj se përjetësia ka lindur në fshat, thoshte Luçian Blaga dikurë (Io credo che qui nel villaggio l’eternita sia nata).
Ne mendojmë se shpirti i fshatit është shpirti i kombit. Nuk e dimë në i ka rrahur Mardena rrugët e fshatit shqiptar për ta përjetuar dashurinë e atdheut, por e dimë se din të dashurojë, se din ta përjetojë dashurinë, se për dashurinë ndaj Shqipërisë shpirtërore, që nga Janina e deri në Prishtinë, din ta japë esencën e jetës, atë që ma jep ti/ dashuri (Dashuroj). Sintagmat që ndërlidhen me shpirtin poetik të Mardenës t’i përkujtojnë do tituj librash e lutjesh konfesionale: Të falënderoj o shpirt. Shpirt i Shenjtë, Me shpirtin në buzë, Ekzili i shpirtit, Busolla e shpirtit, Dritaret e shpirtit, Nga shpirti në shpirt. Mardena është poetesha që e kërkon mrekullinë. Ku janë shpirti i fjalës dhe busolla e shpirtit? Sillma shpirtin: O shi, o diell/ o ishull që lundron/ me kukulla dykëmbësore që zhyten/ sillma shpirtin/ në token që më pret. (Sillma shpirtin).
                                               * * *
Mardena Kelmendi është një nga poeteshat më të njohura të diasporës shqiptare. Sipas Vasil Qesarit, është bijë e një familjeje të persekutuar, që e pat ndjerë deri në kockë përçmimin e përbuzjen e shoqërisë totalitare. Është e stërmbesa e Konstandin Kristoforidhit (1827-1895) dhe e mbesa e profesorit shqiptar me prirje të theksuara proamerikane, Kostaq Stefa, viktimë e diktaturës staliniste. Ajo është e bija e Nënë Terezës së Triestës (Vitore Stefa Leka), dhe e mësuesit të persekutuar kosovar, Bardhyl Kelmendi. U lind në Beratin e Babë Dudë Karbunares më 1863, në gjirin e një familjeje patriotike me tradita të lashta intelektuale. Qe këngëtare e talentuar në Shqipëri, i përjetoi në moshë të njomë traumat e persekutimit komunist, emigroi tejmatanë brigjeve të Adriatikut, jeton në Itali, ku merret me krijimtari letrare e artistike, si dhe me afirmimin dhe mbrojtjen e kauzës shqiptare në botë. Para tri vitesh iu botua shqip libri i parë, Fala që të jetoj (2003), kurse një vit më vonë, vepra e saj e dytë, Çasti im shekullor. Është laureate e disa çmimeve letrare, aktiviste e Lidhjes Shqiptare në Botë, si dhe presidente e shoqatës “Shote Galica” në Treviso të Italisë.
Thonë se shkolla është instituti i lartësimit të kombit, por ajo nuk pati mundësi t’i ndjekë studimet. Sipas eseistikës rumune, qysh si fëmijë kishte prirje muzikore, ngase vjente nga një familje që maifestohej haptas kundër regjimit komunist. Mardena Kelmendi është bashkautore e disa vëllimeve (siç është antologjia e poetëve shqiptarë në mërgim, La metafora fuggita). Nga librat e saj shquhen: Perdono perche devo vivere, Nelle orme del sospiro, Il mio attimo centenario. Në shenjë mirënjohjeje të veprimtarsisë së saj, autorja gëzon vëmendjen e kritikës në Itali, SHBA, Danimarkë dhe Rumani, ku ka fituar një serë prezantimesh (në revistat Poezia (Jash), Oglinda literara (Fokshan), Vitralii (Rëmniku Sërat), Albanezul / Shqiptari (Bukuresht). Sipas eseistit Marius Qelaru, lirika e saj shquhet përmes mënyrës në të cilën pikturohen në varg degdisja, pritja, dashuria, përkatësia ndaj atdheut të lindjes, përmes mënyrës në të cilën e kërkon muzikalitetin ajo i afrohet atdheut që ka adaptuar.
Cila është fshehtësia e poeteshës, shpirti i së cilës flet shqip? Ajo del fshehur te porta të të shoqërojë me sy, i falet jetës e Zotit që mendon për ty, fluturon në ëndrra duke të kërkuar, përshëndet lartësitë duke të ftuar, dhe sa herë i këput kopsat e qiellit, ta mbush zemrën me dëshira të çmendura, ta dëbon frikën, ta mbëlton dashurinë, të kërkon pranë buzëve ku ti i rri, dhe me ty e zhveshur bën dashuri. Mardena Kelmendi e injoron pandjeshmërinë, e mund të pamundurën, mbledh fuqitë e fundit dhe i thotë vetes Ti duhet të jetosh. Ajo i përkujton puthjet e buzëve të përkryera buzë detit, dhe valët e dimrit që s’i fshijnë dot. Ajo ta përkujton engjëllin, besimin dhe dashurinë; ajo e krijon jetën dhe ta përkujton të vërtetën.
Libri i saj është një album impresionesh personale, realizimi i një ëndrre në hijen e saj, ëndrra që s’është ëndërr, por përjetim. Aty është koha pa kohë e vendi pa vend, befasia e pluhurit kozmik, pafundësi planetesh me jetë e dashuri, dashuri e mbëltuar nga fjala e saj. Dashuria në vargjet e saj shëmbëllen me degdisjen e zhgënjimit, me detrat e largimit, me anijet e shpresës dhe shpresën e zgjimit. Autorja ka një shpirt të trazuar që s’din të gabojë. Ajo ka atë që e kemi edhe më parë: frymëzime të larta dhe ndjeshmëri të thellë. Ajo e mund heshtjen me fjalë të panumërta, ngase fjala e saj ka energji solare. Ajo është shqiptarja që e mund pabesinë, dhe e lumturon fjalën me fjalë, ngase fjala e saj ka lëvizje në një jetë të përjetshme e harmonike.
Çasti im shekullor është një libër që inkorporohet në spektrin e veprave të rralla të diasporës poetike shqiptare. Fjala është për një album të bukur poetik, i pajisur me një medalion bibliografik të Kolec Traboinit, me një parathënie të pasur të Vasil Qesarit, me kopertina luksoze, me një cilësi të lartë letre, dhe me 136 vjersha në të cilat defilon shpirti shqiptar i frymëzimeve të larta dhe ndjeshmërive të thella. Jo për metafora, trope e figura tjera stilistike e kemi fjalën, por për fjalët e ngarkuara me fjalë, dhe për shpirtin e fjalës së ngarkuar me shpirt.
Fjalët e Mardena Kelmendit ngërthejnë një shekull të ngarkuar me një shqetsim të pambarimtë. Merri vargjet, porosit parathënësi i Çastit të saj shekullor, lexoji me vëmendje e, pas tyre, si në një prapaskenë të mbuluar nga perde të rënda, do shohësh personazhet e jetës,, dramat e përjetuara, dhembjet e pasionet, vajtimet e gëzimet, ditët e zymta e ato me diell; stuhitë, çarjet e reve, vranësirat e, sigurisht, shiun gri që bie papushim. “Nga shpirti në shpirt” është libri i saj i parë që del në Bukureshtin e rilindasve tanë. Përkthimi në një gjuhë të huaj i një krijuesi shqiptar është shansi i afirmimit të letërsive të vogla. Është një rast i gëzuar për afirmimin e kulturës sonë në botë, për ta kuptuar të vërtetën se përmes artit të fjalës, Mardena din të dhurojë një pjesë të shpirtit të saj me fuqi magjike.

Baki Ymeri,
anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Rumanisë