U vonove, -i tha e ëma.
Isha tek Elsa, -i tha ajo.
Si ishte?
Nuk ishte!
Ku është?
Në Itali!
E ëma shtangu, por ajo nuk donte të shpjegonte asgjë. U sul në dhomën e gjumit dhe iu ngjesh jastëkut. Herë i fliste sikur të ishte shoqja, herë i përkëdhelej si të ishte Andi.
Donte të flinte. Ndjehej aq e këputur. Nuk e kuptoi për sa orë qëndroi ashtu, midis asaj gjendjeje gjumëndjellëse dhe mosfjetjeje, kur hyri e ëma dhe i tha, kur të donte, të shkonte të merrte bukën.
Bukë? -pyeti ajo me çudinë e një veprimi që kishte kohë pa kryer.
Pse iku Elsa, -e pyeti e ëma.
Për të shpëtuar, -i tha ajo, sikur e ikura të ishte larguar nga një mbrëmje jo e këndshme. U kthye me fytyrë nga muri dhe vërtet e zuri gjumi.
Në mëngjes u ngrit në orën e zakonshme. Nuk ishte zgjuar natën, megjithë orët e gjata të tij.
I ke bërë mësimet?-e pyeti e ëma.
Ëhë! -gënjeu ajo.
Të nesërmen mori katër në “elektronikë”. Mësuesi i gjeografisë ia fali mospërgatitjen. Gjatë apelit ata vështruan përsëri në bankën bosh të Elsës, e pastaj në atë të Elonës.
Në dy orët e para të mësimit, ajo u përgjigj:
Ka ikur në Itali!-me një emocion të lehtë, që i shtohej nga reagimi i mësuesve dhe shokëve.
Në dy orët e mëpasme tha:
Në Itali!
Dy orët e fundit, fare shkurt dhe pak nervoze:
Itali!
Një aeroplan letre ishte endur aty nga ora e tretë e mësimit, mbi kokat e nxënësve. Nuk deshi të mësonte se kush dhe për kë e kishte nisur.
Besim ”llapushi” dukej krejt indiferent. Tanimë që Elsa kishte ikur, as i shkonte ndërmend të “niste” aeroplanë letreje.
Me ç’kishte ikur Elsa, me traget apo aeroplan? Si do t’a zgjidhte ekuacionin e jetës së panjohur, atje ku do të zbriste?! E zuri malli. Sytë iu njomën.
Dhe ai mësuesi i fizikës ia kishte vënë menjëherë katrën. Se si e kishte shqiptuar “ka-tër”, duke i shkërmoqur me kënaqësi rrokjet, siç përtypim ngadalë diçka për t’a ruajtur sa më gjatë shijen e saj në gojë. E nervozonte edhe ajo ecja e tij me fund thembrash të veshura me pafka metalike. ”Katër, shtatë, pesë”, kërcisnin ato bashkë me dhëmbët e tij. Çuditërisht, për herë të parë nuk ishte ndier aq keq që kishte marrë atë notë. Për të mos ia bërë qejfin, atij rrokexhiut, që bashkë me katrën, ia kishte ngulur me qesëndi ato sy të ftohtë, nuk e kishte prishur fare terezinë. Kishte marrë pamjen e një vajze çapkëne dhe duke e parë krejt e qetë mësuesin, i dha të kuptonte se nuk ishte befasuar aspak. E ndjeu veten fituese, sepse pas pak, ai ndali pranë bankës së saj dhe me qëndrimin midis një zotëri dhe kodoshi e kishte pyetur:
Ti, dëshiron të vazhdosh studimet?
Ndryshe, kjo do të thoshte. ”Do përpiqesh të korrigjohesh, apo të ta heq “vizën”?
Të shohim, - i kishte thënë ajo, si të ishte fjala për diçka jo të rëndësishme.
Më pas ai kishte përsëritur disa shprehje, që i kishte dëgjuar nga mësuesit që fëmijë, si: ”kur ngrohet koha, ç’orientohen trutë”, ”me lulëzimin e luleve, lulëzojnë edhe ca gjëra të tjera”, e broçkulla të tjera si këto.
A s’më lë të qetë, kishte thënë ajo me vete. Ko ka më lule këtu! Zor se gjen edhe gjethe!
Nga klasa kishte marrë plot vështrime, sa befasuese, aq edhe simpatituese. E ndiente veten heroinë! Ndjehej mirë.
E kishte marrë malli aq shumë për Elsën! Ndoshta me sjelljen e asaj dite, kishte dashur të ç’mallej me të.
E përshëndeti Lefteri, një rryp i lagjes, emigrant në Francë. Sa herë kthehej në vendlindje, bënte krahasime të këtushme me të atjeshme, me të tillë pasion, a tha se e kishte ndërtuar ai “Ejfelin”!
E shau edhe atë! Nuk e qortonte aspak veten për ndryshimin që kishte pësuar atë ditë. Përkundrazi, i pëlqente.
Ja, të shikonin Lefterin! Si besohej që e kishte qortuar ndonjëherë veten në jetën e tij! Jeta i shkonte “vaj”!
Ndërsa ajo përtypej me katër vitet e mbarimit të shkollës. Përse të vetëqortohej? Për shkollën, për ndonjë llapush, apo për atë, ”fizikën”! Donte të dilte nga ky lëmsh ku ishte kapërthyer. E vetmja gjë, ishte ta kapte atë që i shkaktonte trazimin, frikën, si Elsa! Ikja! Andi! Me Andin! Pa numërin katër! Katër vjet! ”Ka-tër” në fizikë.
Porsa kishte takuar të nipin, Ardiani kishte marrë porositë e para. Dy lloje çokollatash, që ai i kishte parë gjatë rrugës ku kishte ndaluar autobusi dhe një biçikletë. Kërkesën e parë ia kishte plotësuar, të dytën e kishte lënë për ditë më të mira.
E ëma, që shoqëronte të voglin, shprehu dhimbjen kur pa atë hyrje aq të vogël dhe të mykur ku banonte i biri.
Ardiani u prek, kur vuri të nipin, që sa vinte i ngjante më shumë të atit, me ata sy të kaltër e flokë gështenjë. Nga e ëma kishte marrë hundën e vogël dhe buzët e mishta e të fryra. Kur qeshte ngatërrohej, herë i dukej se i ngjante me të vëllanë dhe herë me të kunatën. Ajo buzëqeshje e përzier ishte si amaneti i çiftit fatkeq. Sa herë që ai qeshte, i kujtohej, se vazhdimi i saj varej nga operacioni, nga paratë që i duhej të siguronte ai.
Dy ditë, që ndenjën aty, para se i vogli të shtrohej në spital, e ëma u mundua të vinte rregull e të zbardhte ato mure sa të mundej.
Mbasditen e së nesërmes u erdhi për vizitë një kushërirë nga fisi i të atit. Sa kohë që banonte në Athinë, nuk e kishte takuar kurrë, me përjashtim të nja dy telefonatave, në ditët e porsa mbërritjes në Greqi. Ajo kishte një qesk të mbushur me pije freskuese dhe ëmbëlsira.
E ëma i shpjegoi me pasion Ardianit, se i ati i të shoqit, do me thënë gjyshi i tij, kishte qenë kushëri i parë me babanë e vajzës të kushurirës së pranishme, që miratonte me kokë fjalët e saj. Ndërsa i ati i Ardianit, binte kushëri i dytë me vetë vajzën. Ai, Ardiani, duhej të ishte kushëri i dy e gjysmë me të. Siç i tha e ëma, me zellin e saj të vazhdueshëm, diku, në breznitë e hershme, një nga vajzat e fisit ishte martuar sapo ishte bërë zonjushe. Shtatëzania e saj kishte përkuar papritur me atë të së ëmës, e cila ishte në prag të kufijve të mospjellshmërisë. Të dyja, nënë e bijë kishin lindur djem, të cilët nuk e respektonin fare hierarkinë familjare, dajë e nip. Kjo muspërputhje e moshave kishte bërë, që ata, Ardiani dhe vizitorja të ishin kushërinjë të dytë e gjysmë.
Lodheni shumë, moj bijë?-e pyeti e moshuara, duke e ditur se ç’përgjigje do të merrte.
Mos e pyet, -pohoi tjetra. -Lodhja është një pjesë e së keqes, por ajo shoqërohet me fyerje, nuk durohet.
Pastron shtëpitë?
Po! -tha ajo si me turp dhe ferkoi duart, sikur të donte t’i ç’rrudhoste nga regjërja prej detergjentëve kimikë.
E dini ç’më ndodhi dje në familjen ku punoja?-dhe qeshi, duke përjetuar skenën komike dhe njëkohësisht trazuese të asaj që do të tregonte.
Çifti ku punoj, ka një djalë shejtan rreth të nëntave. Disa herë kishte gjetur si lojë për t’u argëtuar heqjen nga priza të fshesës elektrike, duke më detyruar të bëja ecejake të kota në shtëpi. Ai hiq e unë vër. Pasi iu mërzit ky rreng, kërkoi tjetër. Dje kishte mbyllur me çelës nga brenda të gjitha dhomat. Meqenëse ato kanë të tëra dalje në ballkonin e madh, që i lidh të gjitha ato, për t’i pastruar hyja nga ai. Kur i erdhi radha pastrimit të dhomës së gjumit, gati sa s’më ra tavani. I zoti i shtëpisë ishte në të mbathura dhe nga nxitimi që bëri për të marrë pantallonat në karrigen pranë, gati sa nuk ra. Unë bërtita dhe ai nga e bërtitura ime zgurdulloi sytë.
Pas kësaj, të birin e dënuan me një muaj “heqje lirie”, për të shkuar në këndin sportiv, dhe unë mora vërejtje me “paralajmërim”, për të qenë e vëmendëshme dhe të trokisja, sa herë i shihja dyert të mbyllura.
Në të ikur, kushërira dy e gjysmë e përshëndeti dhe e përqafoi me afsh, sikur të ishim kushërinjë të parë të rritur në një oborr. I vogli i zgjati instiktivisht faqen, duke mos i shkëputur sytë nga aeroplani me të cilën luante.
Ardian! -paralajmëroi vëmendje zëri i së ëmës.
Ç’është? -ia ktheu ai pa shumë vëmendje.
Ajo futi dorën në jakën e fustanit dhe diç trazoi me gishta në gjoks.
“Mos o zot”, u alarmua ai duke e marrë atë për shenjë të keqe. Prit kur të thotë se i ka dalë një puçër në të.
Nuk ishte puçër. Ishte një qeskë e vogël, në të cilën dalloi disa kartëmonedha shqiptare.
Të lutem, -i tha ajo, duke ia zgjatur, - ktheji në dhrami! Mblodha sa munda duke shitur dantella e thurur triko me porosi. Puna ka rënë. Njerëzit blejnë në tregun e arixhinjve. Janë katërqindmijë shqiptare, jo edhe pak, apo jo?! -uli zërin përsëri ajo, si në çastin kur kishte kërkuar gjoksin, me frikën se ndoshta nuk ia kishte vlejtur mundimi për mbledhjen e tyre.
Ardiani llogariti me mend kthimin e lekut në dhrami me kursin aktual tre pikë gjashtë. Duhej të ishin rreth njëqind e dhjetë mijë dhrahmi.
Janë diçka, -i tha së ëmës.
Çfarë?-u shqetësua përsëri ajo.
Bëjnë punë, -e qetësoi ai.
Pa të nipin që nuk shqetësohej nga asgjë, as edhe nga sëmundja e vet. Ishte mërzitur së luajturi me aeroplenin dhe ndiqte një film në televizor, duke u përpjekur t’a kuptonte nga figurat në mungesë së mosditjes së gjuhës.
Dëgjuan zilen. Ishte zonja Panajotë. Kishte ardhur për të përshëndetur nënën e Ardianit bashkë me të voglin. Si gjithnjë e veshur hijshëm, flokët të thurur kurorë, sikur sapo të kishte dalë nga banja. Ai nuk mund t’a përfytyronte ndryshe imazhin e saj, as që flokët e saj të shtriheshin edhe kur bënte banjë.
Ardiani i përkthente së ëmës fjalët e vizitores.
Keni një djalë shumë të mirë. Të gjithë fqinjët e duan.
Ai nuk përktheu.
Ç’thotë? –i tha e ëma, me një seriozitet pakëz të zymtë, duke e marrë mospërkthimin e të biritë për diçka që nuk shkonte.
Po më lavdëron, -i tha ai.
Asaj i çeli fytyra. Më pas edhe pa pritur përkthimin e të birit, i miratonte me kokë e buzëqeshje fjalët e tjetrës.
Ne grekërit e dimë se ç’është kurbeti, andaj dhe duam t’i ndihmojmë emigrantët, sigurisht, kur nuk flasim për keqëbërësit. Shqiptarëve u dhamë bukë e punë, paçka se një pjesë e tyre e shkelën mikpritjen, por unë nuk mund t’i njehsoj kurrë të tërë.
Pas përkthimit të të birit, tjetra u pendua që i kishte miratuar me aq zell fjalët e saj.
Edhe ne i kemi ndihmuar grekërit dhe kemi ditur t’i dallonim gjithnjë mirënjohësit nga bukëshkelësit, - drejtoi ajo shpatullat. - Por nuk e kemi në traditë t’u kujtojmë bukën që iu kemi dhënë. Shoqja më e ngushtë e punës sime ishte dropullite, do me thënë greke, -përfundoi ajo duke shtrënguar nofullat, si për t’i dhënë tjetrës të kuptonte, se këto që thoshte “nuk i lëvizte as topi”!
Për të mos ngrirë atmosferën, Ardiani u mundua të gjente diçka të vazhdonte sa më ngrohtë bisedën e grave. Pa një qeskë që mbante në dorë zonja Panajotë.
S’është nevoja t’a mbani në dorë, -i tha. -T’ju a vë mbi tavolinë dhe merreni para se të largoheni.
Është për ju, -ia zgjati ajo.
Ç’janë?
Speca të mbushura. Sapo i bëra.
Ç’janë, -pyeti edhe e ëma e Ardianit.
Speca të mbushura.
Sytë e saj qeshën.
Edhe ju gatuakeni të tilla? - pyeti greken me gëzimin e hareshëm, që ndjen një njeri, kur takon një të njohur në një qytet të huaj
Biseda u gjallërua përsëri, madje më shumë se sa mendoi ai. Nga përkthimi që bëri, duke kthyer kokën sa majtas-djathtas, doli që në nëntëdhjetë për qind të rasteve, në të dy vendet përdorej e njëjta kuzhinë. I lodhur nga përkthimi i vazhdueshëm dhe nga kthim koka e dendur, filloi “redaktimin”. Por, kur ligjërimin disa minutsh të Panajotës, ai e përmblodhi me fare pak fjalë, e ëma iu kthye:
Nuk m’i the të gjitha!
Dua të shkoj në banjo, -ia futi ai kot, si një nxënës i fillores, që për t’iu shmangur sa të jetë e mundur përgatitjes së mësimeve, nxjerr arsye të pakundërshtueshme, siç janë ato fiziologjike.
Me një të tillë kërkesë, të ngrënit, i kishte afruar edhe këto dy gra midis tyre.
Futi specat në frigorifer, -i tha e ëma. Nuk dua për çfarëdo arsye që ato të prishen, pa provuar gatimin e zonjës.
Bëri siç i tha e ëma. Shkoi në kuzhinë dhe kur deshi t’a vërë enën plastike në frigorifer, pa mbi të një zarf, aq të vogël, sa qesja me para që i kishte dhënë e ëma. E hapi dhe në të gjeti... njëqind e pesëdhjetë mijë dhrahmi. Për disa sekonda zemra i rrahu fort. Pastaj qeshi! Nuk ishte thjesht qeshje hareje. Ishte e përzier me mirënjohjen, dhimbjen dhe dëshpërimin, që ishte i detyruar të pranonte para për operimin e të nipit. Ndjeu vërtet nevojë të shkonte në banjo. Lau sytë e skuqur nga një përlotje e çastit. Kur u kthye, u çudit, që gratë bisedonin secila në gjuhën e vetë duke e ndihmuar edhe nga lëvizjet e duarve. Meqenëse një sërë zarzavatesh emërtoheshin njëlloi në të gjuhët, ato ishin të sigurta që e kuptonin njëra-tjetrën.
Sytë e skuqur të Ardianit, Panajota i mori për të lodhur, andaj nuk vonoi të ngrihej. U përqafua me tjetrën dhe duke përshëndetur, bëri për nga dera.
Faleminderit për të gjitha, -i tha djali, me një zë ku i dallohej një dridhje e lehtë. -Eshtë fat të kesh një mike të tillë si ju!-vazhdoi, por tjetra po e dëgjonte pa asnjë shprehje në fytyrë.
Ai i tha disa të tjera, por ajo përsëri mbeti e ngrirë. Ku kishte gabuar?...
Oh..., ç’budalla që ishte. I kishte folur shqip!