Letërsia Shqiptare

Nga Vasil Premçi

-tregim-

Telefonata e papritur e gjyshes, nga një fshat i largët në jug të vendit, për të më dorëzuar diçka të vyer,   e shoqëruar me sqarimin ogurzi, -përpara se të kem mbyllur sytë, - si të gjendej mbi një fushë të minuar dhe priste orë e çat t’i shpërthente nën këmbë një minë vdekjeprurëse, - kishte mjaftuar në vendimin tim për t’u gjendur sa më shpejt pranë saj. Nuk di të them me siguri, sa ndikuan për të ndërmarrë atë udhëtim edhe meditimet e Jorgos Luis Borges-it, të cilin po e lexoja ato ditë, mbi nocionin e kohës dhe përjetimeve të njeriut ndaj saj, në formë ankthi, që rrjedh në mënyrë të mistershme...
Kështu, mezi prisja t’i jepja fund trazimeve të përrenjve të rrëmbyer filozofikë të Jorgos Borges-it, që citonte thënien e Heraklitit: “Askush nuk zbret dy herë përgjatë të njëjtit lumë”, në kuptimin se, as nuk janë më ato ujëra, por edhe unë nuk jam më ai i dikurshmi dhe, thesarit të vyer, që do të më dorëzohej nga gjyshja, të cilën, nuk e di përse, fantazia ime e ndezur e sendërzonte me një shumë floriri, të fshehur prej kohësh që nuk mbahen mend, në ndonjë arkë të vjetër të shtëpisë...
Në këtë rastësi, nuk kishte simbol më kuptimplotë, mbi nocionin e kohës, për të cilën shkruante Borges-si, për të tashmen, e cila nuk egziston pa të shkuarën dhe të ardhmen, se sa figura e gjyshes sime, që lidhte për bukuri, si me një fill të artë, të tria ato sëbashku.
Më duhet ta pranoj, se në mbretërinë mbytëse të zhegut të asaj vere në Tiranë, ajo telefonatë, më kishte zenë në befasi, si të vinte nga një planet tjetër. U ndjeva fajtor deri në rrënjë të flokëve, kur shkova nëpër mend jetën time, si në një pasqyrë. Më erdhi turp që e kisha braktisur gjyshen time të dashur në një skutë të humbur të kujtesës! Dhe, siç ndodh përherë në të tilla raste, dhjetëra kujtime nisën të më fshikullonin ndërgjegjen pa mëshirë …
Vorbulla e jetës, si një gjeratore e rrëmbyer lumi, që copton pak e nga pak shkëmbin e bregut të tij, e kishte mënjanuar prej kohësh gjyshen time, si me dorë nga kujtesa jonë. Por,- bluaja   vetë me vete me një mllef të brendshëm,- edhe ajo nuk ishte pa faj… Mbaj mend, se pasi i kaloi   të nëntëdhjetat, nuk i tregonte më vitet e jetës dhe kështu, me kalimin e kohës, askush nuk mund të dinte me saktësi moshën e saj. Pra, ishim pajtuar, në mund të them kështu, me dëshirën e saj për t’u vetëharruar, e ngjashme kjo, si dy pika ujë, me njëlloj vetgroposje, apo vetvarrim. Me një sinqeritet fëminor, i ankohej kujtdo për padrejtësinë e Zotit, që nuk po e merrte pranë.
Mirë t’i bëhet! - flisnin me keqdashje gojët e liga, si për të ndëshkuar krenarinë e saj të padëgjuar, të shoqëruar edhe me diçka fyese.
Dhe ja tani, ajo telefonatë mistererioze, si të vinte drejt e nga varri!
-Nisu menjëherë, - këmbënguli im shoqe, -nënokja e gjorë është aq e vjetër sa askush nuk e di kur mund të ndodhë e keqja…
Po udhëtoja drejt fshatit të gjyshes, me mendimet ujem…
Florinjtë,- ky të ishte amaneti i saj i fundit? Sa mund të ishin ato?! Apo ndonjë problem tjetër?!
?!
Kështu, pas një rruge të gjatë, i mbërthyer si në një morsetë nga mendimet, po çapitesha drejt shtëpisë së saj.
Çfarë kuptimi kishte ngutja e saj?! Por, a nuk kanë pleqtë kurdoherë ca teka e kapriçio të pashpjegueshme fëminore?!
Duro dhe pak, -i jepja zemër vetes, - shpejt do të mësosh gjithçka!
           Drita e ditës po mekej duke ia lënë vëndin një mbrëmjeje të qetë. Anë e kend dëgjoheshin vetëm tingujt e gëzuara të zileve dhe blegërimat e bagëtive që ktheheshin nga kullotat, diku fare pranë, të forta e plot gjallëri, diku më larg, si ca jehona të largëta. Nëpër rrugicat me kalldrem, që përndahen në fshat si ato damarët në dorën e njeriut, tufat e bagëtive nguteshin të futeshin në ahure. Ndonjë qen i vetmuar që ndiqte kopenë, lehte nga pas plot zell.
Nga rruga në mes të fshatit, u duk shtëpia njëkatëshe e gjyshit e rrethuar nga gjelbërimi i pemëve, me verandën ku ai gjerbte kafenë mëngjeseve dhe mbremjeve, duke soditur prej andej rrugën e fshatit. Në të djathtë të saj, tani me siguri gumëzhinin kosheret nga bletët që ktheheshin nga kullota. Sakaq më vetoi në kokë se gjyshi nuk rronte më. Mu mblodh në grykë një lëmsh i hidhur. Pa e ditur as vetë përse, copëza nga e kaluara mu shfaqën para syve me një forcë e ngjyrim të çudtishmëm, sikur të kishin ndodhur dje…
…Pas kapitullimit të Italisë fashiste gjyshi kishte strehuar për më shumë se dy vite, tre ushtarë italianë, njeri prej të cilëve, me emrin Xhovani, kishte mbetur deri pas çlirimit të vendit. Gjyshja, (shkaku i udhëtimit tim), i kërkonte të punonte tokën si të gjithë pjestarët e tjerë të familjes. Xhovani këmbëngulte si mushka dhe nuk pranonte. I ankohej asaj me një shqipe shatra-patra e gjysmake, me duart e vëna mbi kokë, si të kishte mbërritur dita e qametit:
-No sinjora…ha buk e dhemb koka! Uuuuuu! Buuum! Buuum! Dhemb koka…Oh, mama mia! Guerra tremenda! (Luftë e tmerrshme! It.)
Më vonë, u bë e qartë për të gjithë se Xhovani, kishte qenë artiljer dhe ishte shurdhuar nga shpërthimi i predhave.
Pas riatdhesimit në Itali, në shtëpinë e gjyshit mbërriti dhe një letër, me sa dukej, nga e shoqja dhe fëmijët e tij, nëpërmjet së cilës ata falenderonin familjen e gjyshit “…për strehimin dhe ndihmën e dhenë për bashkëshortin dhe babain tonë të dashur…” Më tej letra vijonte:”…Ju njoftojmë me pikëllim të thellë vdekjen e tij tragjike nga një makinë që e shtypi në rrugë…”
Pastaj në kujtesë më feksi vëllai i gjyshes, dajua i nënës, komisar i çetës partizane të krahinës.
Në fshat, flitej se gjyshi e kishte pasur grurë si me partizanët, ashtu edhe me gjermanët.
Shkakun e miqësisë me partizanët e kuptoja fare mirë, por atë me gjermanët nuk mund ta merrja dot kurrë me mend.
Një mbrëmje të vitit 1944, çeta partizane kishte pushuar në shtëpinë e gjyshit dhe, pas mjekimit të të plagosurve, ishte larguar në agim drejt maleve. Pa kaluar disa orë, në fshat ia behu papritur një repart ndëshkimor gjerman.
Shtëpia e gjyshit iu nënshtrua një kontrolli të rreptë. Gjyshin e lidhën në oborr, pas hurit të mullarit, me barin e të cilit ushqenin në dimër lopën bars. Gjermanët dyshonin për fshehjen e ndonjë partizani të plagosur, por nuk gjetën asnjë gjurmë.
-Feuer! (T’i vihet zjarri! gjermanisht)- urdhëroi me të rreptë i dhe irnosur në fytyrë kapiteni SS Otto Braumer. Fëmijët dhe gjyshja qanin me ulërima sa të këpusnin shpirtin. Por, në fytyrën   e kapitenit nazist, si në një statujë prej bronzi, nuk lëvizte asnjë muskul.
Ushtarët nazistë nisën të spërkasin me benzinë plotë zell e shkathtësi, shtëpinë e gjyshit. Në oborr, qeni i shtëpisë, verdhashi, ulërinte si i tërbuar dhe mend shqyente zinxhirin. I bezdisur nga të lehurat e tij, kapiteni Otto Braumer e hoqi shpejt qafe atë, me një të shtënë pistolete në kokë, duke e lënë top në vend, pa frymë. Befas ndodhi një çudi. Një ushtar, iu afrua me ngut kapitenit duke shfletuar nëpër duar një libër, faqet e të cilit i shihte me habi.
Edhe kapiteni gjerman nisi ta kthejë librin nëpër duar mbarë e prapë. Krejt papritur, si me prekjen e një shkopi magjik, tiparet e fytyrës së tij nisën të zbuten, si një top dëbore nga rrezet e forta të diellit. Me librin në duar ai iu drejtua gjyshit që mendonte se po jetonte çastet e fundit të jetës:
-Wem gehört dieses Buch? (I kujt është ky libër? gjermanisht)
-Bien sur ç'est le miene, monsieur. (Sigurisht i imi, zotëri. frengjisht) - iu përgjigj gjyshi.
-Oh, Vous comprenais françai? Mais vous avez acheté ou?! (Oh, dini frëngjisht? Po, ku e keni blerë atë? frengjisht)
-Pendant mon travaille dans les mines en Francë. (Kur punoja në minierë në Francë! frengjisht)
-Oh, mein Got, -pëshpëriti Kapiteni Otto Brumer me emfazëm, - Voyez, jusque ici ç'est arrivez le gloire de notre grand Goete? (Oh, Zoti im, deri këtu paska mbërritur fama e Getes sonë të madh! frengjisht). Pastaj, kokë-ulur, si t’i duhej të shtynte një vagon të rëndë urdhëroi të mos digjej shtëpia dhe ai, libri i Gëtes së Madh…

* * *

Kur mbërrita në shtëpinë e gjyshes, pas përqafimeve të rastit, duke shkundur nga vetja një farë përgjumje që i mbulonte fytyrën si një napë e përzishme, ajo u përkul mbi sëndukun e vjetër në të cilin nisi të rrëmojë një copë herë brenda tij.
Erdhi çasti i zbulimit të enigmës! -mërmërita me vete duke ndjekur tërë sy e veshë lëvizjet e duarve të saj.
Kishte një trazim të dhimbshëm në vështrimin e saj. Duke dihatur rëndë-rëndë nga lodhja, ajo nxorri ngadalë, me duart që i dridheshin një libër të vjetër dhe të zverdhur nga koha. Plot kureshtje, i hodha një sy kopertinës: “J.V.Goete. Les tortures de jeune garçon Verter. (J.V.Gete. Vuajtjet e djaloshit Verter.” frengjisht)
Tani të gjitha enigmat në trurin tim të nxehur u terratisën. Ishte libri që kishte blerë gjyshi në Francë, kur punonte në minierat e Sent-Etienit. Ai libër që kishte patur forcën dhe magjinë të ndalonte dorën kriminele të kapitenit nazist Otto Braumer.
-Merre bir, - mu drejtua ajo me një vështrim të menduar - ky libër shpëtoi dikur shtëpinë tonë nga djegia. Me siguri, libri do të jetë ai që do të shpëtojë botën nga e keqja!