( cikël )
1. pyes veten...
Arrita para portës së saj të madhe
dhe ishte hera e parë:
Janina ishte poshtë një mjegulle të çuditshme:
Një mjegull të këtillë nuk kisha parë.
Thonë e kishte të përditshme,
që kur koka e Pashait u rrukullis në ato shkallë.
Nga “shtatë puset në grikë”,
Vërshonin lebërit me pallë e këngë:
“ Janinë ç’të panë sytë!! “
“Ç’të dëgjuan veshët, moj Janinë! “
Më presin trembëdhjetë Bilbilejtë:
Edhe sot,
nuk i gjej në degët e Rrapit të varur,
por në këngë
e duke dredhur duhanë…
Qënkërka e tyre kjo tymnajë?!
Nuk dua ta gjej pa kokë Pasha Alinë:
(Kurrë nuk do ta besoj ketë trill ziliqar.)
E di mirë:
Pashai s’e humbet zakonë,
s’e prish “terezinë:”
vetë del, e pret çdo mysafir shqiptar.
Kam ardhur, t’i falem me nderim,
T’ia puth dorën e ftohtë me adhurim.
Eh, moj Janinë, e shkreta Janinë:
Sa gjëra s’m’i di,
Dhe ne, sa gjera, nuk t’i dimë!
Pse edhe sot, ende, duhet të mbetesh enigmë?!
Kur do të flasësh me gjuhën tënde,
gjuhën e Dodonit?!
Kur?! Atëherë, do të të ikin mjegullat,
hijet do të arratisen tej e më tej Jonit.
Do të heshtin erërat e lakmisë
e të mërisë,
gjëmimet e Sulit, të Pargës
e të gjirit të Prevezës
do të heshtin edhe ato,
e, do t’i hapin vendin Diellit,
këngëve për ty;
sigurisht,
edhe blerimit të ullinjve të Çamërisë.
Atëhetë, do të jesh vërtet më e bukura...
Qytet pa mjegulla!...
Endërr e përgjakur edhe e burrave pa kokë...
Qytet me këngë të moçme e të reja,
Me ullishtet më të bleta në këtë tokë!
Folë!
E di, heshtja shekullore të mundon:
Fillo të flasësh vetë:
Ti folëm si Dodonë,
Unë po të flas si Dodon.
2. një ftesë nga Pashai
Një autobus drejt Janinës më çonte,
Nuk kisha qënë asnjëherë këtej:
“ I njoh, i njoh, këto vise”, -zemra ma thoshte
dhe s’di në ecja në tokë, apo në qiej.
Isha mbytur i tëri në histori...
Ftesa që kisha nga miku im konsull, 1)
Më dukej se kishte vulën: Pasha Ali.
Ecja përmes mjegullash e tymnajave,
majë shpatash e përmbi dallët e këngëve labe.
Ku po shkoja?!
Kush më priste në atë skaj?!
Konsulli apo Pashai?!...
Të dy nga Tepelana jonë janë ata:
rrebelë e sfidantë të kohës së tyre:
njeri, tani konsul,
tjetri, dikur,
në Janinë, Pasha.
Sido që të jetë;
me të dy do të çmallem:
Të dyve do t’u përulem me nderim:
Njerin do ta qafoj fort si mik të rinisë,
( me mall e pendim... )
Tjetrit do t’i pimë dollinë
me krenari
e me admirim.
E di, e di,
mezi presim për t’u takuar aty:
për mikun nga Përmeti,
Si për vezir
sofrën e kanë shtruar të dy
1) Daut Gumeni, konsulli ynë në Janinë
3. pranë Dodonës
Çamëri:
Kaq mjegull të kanë hedhur përsipër
e nuk mund të të shoh mirë:
Të kam përballë e copa-copa të gjej:
Një copë këtu e një tjetër andej.
Ç’u bë dielli yt 100 e ca vjet?!...
Në sa copëza u thërmua që çamët e morën me vete?
Kam ardhur të të shoh,
E t’i falem edhe një herë Dodonës për ty.1)
Plagë e pambyllur që rrjedh
nga zemrat e nga sytë.
Çamëri,
siç mban midhja margaritarin brenda zemrës,
Orakullin e Dodonës ende
brenda zemrës tënde
e mban dhe ti.
Ç’thotë Orakulli i famshëm?...
Nuk parashikon më profeci?!
Flijimet që i ke bërë ti vatrës tënde
i kapërcejnë flijimet e Perëndisë.
Ç’bën ai Orakul, pse hesht!!...
Mos edhe ai vetë
është bërë fli e lakmisë!!
Folë, Orakull i Dodonës!
Çamëria
dëshmitar më hyjnor s’mund të ketë.
Froni i lartë i Baba Tomorrit rron e flet.
E bija e tij, Dodona, ka shekuj që hesht...
Kush arrin të mbyllë gojët e Orakujve,
genin hyjnor s’mund ta ketë.
Folë, Dodonë!
Të iki mjegulla e dielli të ngohë pjesën e vet.
1)Tempull e qendër kulti e mirënjohur, në Epirin antik, 18
km në afërsi të Janinës.Lashtësia e orakullit lidhet me pell
-azgët dhe molosët.
4. në muzeun Ali Pasha
Ja, ky është i përfoluri Manastir i Janinës, 1)
çuditërisht edhe muze:
Në oborrin me pllaka guri të shtruar,
Zbresin shkallët.
Nëpër ato shkallë, tani, do të ngjitemi edhe ne.
Te shkalla e dytë,
koka e Vezirit u pre:
Burimi i atij gjaku, rrjedh e rrjedh, ende.
Mbi atë gjak, këmba ime, tej nuk shkon,
(Është gjaku i fisit, që na njeh, na krenon.)
Mashtrimi, tradhëtia
u bëkërkan edhe muze?!..
Ky Manastir, kish prerë në besë Pashanë,
Asllanë e botës kishte mashtruar
për ta mposhtur,
por ishte gabuar.
Ja shihni:
ky Manastir, në sy s’të sheh,
Ky Manastir sytë i mbajkërka përdhe.
Manastir me shkallët me gjak,
Me ca kthina, qepena, me hajat...
Pashai pa kokë në shkallë,
mbytur gjak,
Vasiliqia e qirinjtë,
as poshtë, as lart...
Turp të kesh, Manastir –muze,
Nxin e hesht, pa besë,
me sytë përdhe!
Pesë plumba shpuan dyshemenë
nga hajati, mbi Alinë u derdhë:
Pastaj jatagani ndau kokën,
sapo Ali Pasha kaptoi portën.
Dyqid vjet dhe s’mbyllen ato plagë,
Tradhëtia njeh vetëm bukëshkalë...
Koka iku, tutje, drejt Stambollit,
Pabesia mbeti, në atë breg të Gjolit 2)...
Kushedi, ç’do të bënte ajo kokë që prenë?!
Do t’kish bërë hatara;
Do të kish çuditur dhenë.
Vërtet,
ç’do të kish bërë, vallë,
kush e di?!...
Do të kish bërë patjetër Shqipëri.
Ah, Manastir, ta njoha synë e lig,
Nuk vrave atë ditë një Pasha:
Ëndrra Shqipëri të zgjonte tmerr e frikë
pabesinë e poshtërsinë ajo ta dha.
Manastir që në sy s’më sheh:
Pabesinë e ligësinë dot s’ma fsheh.
1) Manstiri Shën-Pandelejmoni, në ishullin e Janinës u zgjodh si më i sigurt nga Ali Pasha, por, më 25 janar 1822, aty, Ai u vra pabesisht.
2) Gjoli, ose si i thonë, Liqeni i Janinës: Manastiri ështe brenda Gjolit.
5. te rrapi i Bilbilejve
Në këtë rrugë që të çon në muze,
Dyqanet janë mbushur plot stoli:
të varura
ato të thërrasin atje;
siç më thërrasin mua,
do të thërrasin edhe ty.
Dyqanxheshat plot talent,
janë një tjetër magji.
Ta prishin mendjen...
janë si sirenat lanetkat,
dhe dinë shumë taktika,
shumë dredhi.
Mua m’u kujtua Odiseu:
(ndonëse mirë nuk e di:
kush është më dinaku:
Odiseu, apo Pashai Ali?!)
S’më hyn në sy kjo bukuri e varur.
Ajo më tmerron:
Bukuri që të tmerron!!!...
Bilbilejtë më kujton.
S’dua të shoh gjë të varur jo!
Këtu,
mjaftojnë Bilbilejtë
për tërë historitë e varjeve, moj Janinë,
Të mjaftojnë, sa të kesh ti jetë.
Ku janë tani Bilbilejtë?!
Ata të trembëdhjetë,
që me këngë
e të bukur
si yjtë e Arushës së Madhe,
vanë në litar vetë.
Bukuri tjetër nuk arrij dot të shoh,
Bukuri tjetër këtu
nuk njoh,
jo, jo.
Ja, Rrapi i Moçëm:
Degët i janë tharë,
është kalbur në zemër,
mbi të,
kushdi sa rrufe kanë rëne
dhe,
në dhjetra copëza e kanë çarë!
O Rrap:
si i mbajte ata burra?!
Trembëdhjetë bilbilejtë me pallë.
( s’ishin pak, jo! )
Si guxove t’i mbaje të varur, vallë?!
Peshën e kishin të rëndë nga luftrat,
dhe nga bukuria:
Më të rënda do të ishin dhe këngët
që do të lindte,
Kurveleshi e Shqipëria.
Ato, që do t’i merrte
në përjetësi historia...
Peshën e tyre nuk mund ta mbaje ti,
or jo.
Do të thyheshe,
do të kalbeshe
do të rrëzohesh,
ja, kështu,
siç po të shoh...
Këto bukuritë e varura,
as i pashë,
as i mora...
Kalova mes tyre me një motoskaf të zbardhur,
e përtej
Gjolit të Janinës dola.
Qindra rrepe në bregun e Gjolit
këtë natë heshtnin të turpëruar.
Edhe Gjoli nuk merrte frymë.
Në një stol buzë liqenit
sonte,
dua të rri i vetmuar.
E dini?!...
Qielli i mbremjes së Janininës
paska më shumë yjësi
nga ç’e kisha menduar:
Një qiell me yje që feksnin, me ca re,
i trazuar.
Kisha kaluar përmes mjegullës së kohërave,
mbi krahët e një shkabe:
Unë dhe Janina
kishim rënë në Ylberet e këngëve labe.
6. Ura e Artës
1.
Ku ndodhesh, moj Artë,
që më flasin baladat e mia të moçme?!
Një Urë, që e ndërtonin të parët e mi ditën
natën u rrëzohej:
Kështu
ndodhte edhe me Rozafën.
Edhe në disa viset e mia,
kështu.
Rozafën e kam te pragu i shtëpisë,
po Arta, ku më është mërguar, ku?!
Mjegulla që nga balada ende nuk është tretur,
Të tjera mjegulla mbi të janë derdhur.
Sa më ke munduar, moj Urë e Artës?!...
Më këmbë të ngrita,
dy brigjet i lidha:
Pastaj, nga sytë se si më humbe,
si tek ajo lodra “kukafsheha” e fëmijërisë:
M’u bëre ëndërr e artë,
e nga pas më ndiqje e të ndiqja çdo natë:
herë kalonim shtegun me Tri Urat,
e herë,
takoheshim, te qoshe e shtëpisë.
Më ka mbetur vetëm balada jote rrënqethëse
si tapi, që askush s’ma merr dot: 1)
Ua kam mësuar nipërve dhe djemve,
Siç ma mësuan stërgjyshërit mua,
nga moti në mot.
Dhimbjet e baladave janë të thella, tunduese;
nuk i fshijnë dot as maskat,
as njollat e hartave mashtruese.
Baladat e mia janë gdhendur mbi gurët e truallit tim:
në kala e ura:
për qëndresë,
bashkëpunim,
për vëllazërim.
Murosej Rozafa e Arta,
Për ëndrrat e bukura, të arta.
Të murosa ty, moj bija ime, Artë:
Ku-ku, sa të bukur i ke pasur sytë!
Ku-ku, sa të bukura i kishe ëndrrat e rinisë
dhe flokët:
si valëzimi i valëzave të ketij lumi të kristaltë,
që shket poshtë gjirit tënd të gurtë.
U bëre Urë me Hark, e bukura Artë:
Këtu, në kufi të Molosisë:
Urë Ylberi për të bashkuar brigjet,
flijim i vëllazërimit...
Për t’i patur përherë të lira
rrugët e shtigjet...
Ti,
stërmotra ime, e vogëla:
Hyre në flijim
dhe s’mendove
për ndarj,
mëri,
lakmi e përçmim.
2.
Kam ardhur si “turist i huaj “ tek ti sot:
Po të flas, </
