Koha e dhive: Kreu III
| Saturday, 06.16.2007, 02:33 PM |  

Ne banonim në zemër të Lagjës së Dhiarit, në një shtëpi të vjetër dykatëshe, fare pranë lumit, në mes një kompleksi godinash, të cilat, sipas shijes së fillimit të shekullit, përzienin modelet arkiteturore osmane me huazimet e dukshme të stilit evropian.
      Kjo ngrehinë kishte një oborr të zgjatë që shpinte në një kopësht të gjerë, të rrethuar me muret e shtëpive fqinje.
      Jeta buzë lumit me ujëra të rrëmbyeshme krijonte iluzionin se ishim gjithnjë në nisje. Kështu, shtëpia jonë e re përputhej plotësisht me shpirtin aventuror te babait tonë.
      Lumi si një thirrje e përhershme, na ftonte të vazhdonim shtegtimet tona drejt viseve të panjohura, përtej detit, përderisa i kishim prerë rrënjët që na lidhnin me truallin e të parëve tanë. Kur jeta na bëhej e rëndë, lumi na përkujtonte gjithmonë alternativën tjetër, por megjithatë ne u ngulëm përgjithmonë këtu.
      Babai im ishte i lumtur që shtëpia kishte mjaft mansarda, të mëdha e të thella, ku mund t’i stivonte shkrimet e vjetra, librat, hartat, dorëshkrimet, të gjitha të vjetra e të shpëtuara nga mbartjet e luftërat e shumta, nga zjarret e përmbytjet e shumta. Ai kishte arritur në këtë qytet të panjohur me një pirg librash dhe me familjen me shumë fëmijë, pasi kishte braktisur vatrën e prindërit në bregun e një liqeni të mrekullueshëm.
      Pas humbjes së liqenit, jeta buzë lumit përbënte njëfarë ngushëllimi, por shpërnguljet janë gjithnjë të ngarkuara me fatkeqësi dhe pasiguri, se për të të sjellë diçka, të marrin të tjerat. Kështu mbyllej rrethi i fatit të një familjeje ballkanike të çrrënjosur. Çfarëdo që të ndodhte, në kthesat e këtij fati, librat i sillnin babait ngushllimin më të madh. Po, ai i kishte shpëtuar nga lufta e katastrofat dhe ata ia tregonin rrugën e shpëtimit në kohët pak më të qeta, megjithëse të ngarkuara me pasiguri. Librat e babait e zgjeronin rrethin familjar.
      Mund të themi se leximi i tyre na jepte forcë në luftën me kohën. Kur duhej të merrnin vendime vitale për familjen, babai kalonte net të tëra duke rrëmuar në librat e tij në kërkim të një zgjidhjeje. Po këta libra e ndalonin edhe të merrte vendime të shpejta në jetë.
      Në mansardat e shtëpisë sonë të re, babai ruante lloj-lloj vëllimesh të shenjta e shkencore, shkrime me alfabet arab, latin apo cirilik. Ai kishte enciklopoedi të vjetra, vepra nga fusha e astronomisë, e historisë, e së drejtës, e historisë së feve, pa numëruar fjalorët, gramatikat, hartat e atlaset.
       Të mbyllur brenda kufijve gjithnjë në lëvizje dhe të paqartë të Ballkanit, librat na zgjeronin hapësirën, na çonin larg. Ata të babait fshihnin njëfarë rregulli që krijonte një lidhje jo të rëndomtë me rregullin e zakonshëm të gjërave. Ata përbënin lumturinë tonë familjare. Në të vërtetë, këto vëllime ishin qëmtuar shpesh gjatë rrugës së pasigurt që kishte ndjekur familja jonë.
       Nëna ime, e shkreta, merrte pjesë në mënyrën e vet në dashurinë e babait për librat. Në një farë mënyre, kjo ishte njëri ndër elementet e dashurisë së tyre të qëndrueshme e të qetë. Megjithatë, asaj i kishte kushtuar shtrenjtë që për shkak të tyre, i ishte dashur të braktiste ndonjë pajisje shtëpiake gjatë shpërnguljeve. Për shembull, ajo nuk ia kishte falur kurrë vetes që, për të shpëtuar disa vëllime të babait, kishte pranuar të sakrifikonte një makinë dore për prodhimin e makaronave, të cilën e kishte blerë gjatë të vetmit udhëtim në Itali. Por, thellë në vete, mendonte se në libra, ndoshta pikërisht në ata libra, ishte fshehur diçka shumë më e rëndësishme, shumë më jetësore për fatin e familjes, se sa pajisja e vetme për prodhimin e makaronave në qytet.
      Kështu, të gjithë librat e babait kishin marrë një karakter të shenjtë në sytë e nënës, e cila na transmetoi këtë dashuri neve, fëmijëve.
      Na kishte nodhur që, gjatë shpërnguljeve tona në kohë lufte, kur ecnim në transhe, të merrnim librat në vend të mbulojës, jastëkut ose trajsës. Por, kur u vendosëm në shtëpinë buzë lumit me ujëra të rrëmbyeshëm dhe kur filloi të na sfilitte uria në atë kohë të pasluftës, babai, pa prindërit e të afërmit me të cilët kishte ndarë me zemër të hapur copën e fundit të bukës, dhe i zhytur në lexim të pafund të librave, filloi t’i ngjasonte gjithnjë e më shumë një Don Kishoti ballkanik, i pazoti të gjente çfarëdo rrugëdalje për familjen, në derën e së cilës skamja po trokiste me goditje gjithnjë e më të forta. Nëna nuk mund ta kuptonte përse, në një vend ku familja e saj po lëshonte rrënjë dhe tani e tutje duhej të jetonte përkrah të huajve, ai vazhdonte të rrinte i vetëm me librat e tij deri natën vonë.
      Kur futej pa u ndier në dhomën e tij të punës, për t’ia çuar çajin ose pak nga ndonjë gjellë të përgatitur për fëmijët, ajo shihte, të përhapura gjerësisht mbi tavolinë, libra, enciklopedi, atlase, traktate astronomie, zologjie, botanike...
      Ajo kundronte fotografitë e fluturave gjigante, të yjeve, të dhive që ishin paraqitur në faqet e këtyre librave dhe nuk arrinte të kuptonte llojin e zgjidhjes që kërkonte me ngulm babai pikërisht në kohën kur mungonin burimet e nevojshme për ushqimin e fëmijëve. Diçka ia shtrëngonte zemrën ndërsa ne, fëmijët, ne shtriheshim në shtrat me barkun bosh , ose kur na shihte që, në vend të darkës, ne ndanim kokërr për kokërr ato pak qiqra që mund të kishim. Kurse nëna me babanë mbeteshin edhe pa kokër qiqre. Megjithatë babai nuk pushonte së menduari, shfletuari, lexuari për net të tëra. Ndodhte shpesh që rrezet e para të diellit ta shuanin llambën, e cila ndriçonte mbi librat e babait tërë natën.
      Nënës i kujtohej njëra nga këto net, në shtëpinë buzë liqenit, kur babai kishte zbuluar në shkrimet shumë të vjetra të Konstandinopojës, të hartuara me shkrim dore arabisht, por që kishin të bënin me qendrat e afërta, vendin ku ndoshta gjendej një shtresë kromi. Ai ishte përpjekur që për këtë t‘i njoftonte autoritetet lokale, ministrat, deri edhe sovranin. Kishte shkruar, dërguar letra, por askush nuk e kishte thërritur, asnjëri nuk e kishte pritur. Megjithatë, më vonë, na tregonte nëna, kishin filluar gërmimet dhe nxjerrja e mineralit në atë vend, sigurisht duke u nisur nga shënimet e babait. Meqë damari i zbuluar dukej se çonte deri në bark të malit dhe mund të gërmohej me shekuj, njërëz më të djallëzuar, thoshte nëna, erdhën dhe u vunë të gërmonin atye që të pasuroheshin, ndërsa babai mbeti, ashtu siç do të mbetej tërë jetën, pa gjë, përveç librave.
       Sa qe gjallë babai, nëna nuk e zuri kurrë në gojë këtë gjë. Por, duke e parë të rrëmbyer nga librat e tij, në atë kohë skamjeje, kur vdekja po trokiste për herë të parë në derën tonë, nëna filloi të trembej se mos po ndodhte si me mineralin e kromit: që babai të zbulonte diçka, dhe të tjerët të shijonin frytet e zbulimit të tij. Poashtu, tash ajo i trembej vdekjes dhe pasojave tragjike të saj për familjen. Babai heshtte në një mënyrë enigmatike, por e qetësonte nënën me durim me vështrimin e butë të syve të tij të kaltër që rrezatonin përherë shpresë. Kështu, durimi i tij përçohej te nëna në formën e një shprese të qetë, të cilën ajo na e përçonte neve, fëmijëve. E, ne i intepretonim në mënyra të ndryshme mesazhet që ajo na sillte nga dhoma e punës së babait. Kur ndonjëri prej nesh zgjohej në mes të natës nga ndonjë ëndërr e frikshme, ne rrinim të gjithë zgjuar, të munduar nga uria, dhe prisnim agimin me shpresë se do të na sillte pak bukë. Kjo ndjenjë forcohej nga drita e verdhë që lëshonte vazhdimisht llamba e babait, dritë që mbeti përgjithmonë për ne simbol i kërkimit të një zgjidhjeje, kur jeta për ne bëhej veçanërisht e rëndë.
      Babai sigurisht e ndjente që uria, kjo uri pothuajse kronike që bënte kërdinë në familjen tonë, po na i fishkte shpirtërat; ai e kuptonte se si ajo po e prante poteren tonë – atë zhurmë që ishte e domosdoshme për të mos iu shuar vrulli për të lexuar e menduar.
      Me atë pak miell që kishte, nëna mbrunte brumin, një brumë më se të zakonsh, por me një shkathtësi që s’kish të sharë, për të na thyer urinë në saje të formave të ndryshme që u jepte jufkave dhe byrekëve. Kështu, na krijohej përshtypja se shijonim çdo ditë nga një gjë tjetër, ndërkohë që hanim vazhdimisht po të njëjtin brumë. Dhe kur babai sillte ndonjë domate ose nëna i vilte në kopësht, pasi kishte pritur të piqeshin, ngjyra e brumit të përhershëm ndryshonte krejtësisht për ne. Ajo bëhej e kuqe e ndezur, me e çelët ose me një nuancë që shkonte nga bojëgjakja. Ishte një drekë e vërtetë feste, gjellë për të lëpirë gishtat! Por babai e dinte fort mirë – nëna nuk kishte nevojë që ta bindnin për këtë – që për të na u forcuar trupi dhe që të mund të ecnim në jetë me hap të sigurt e trupin drejtë, kishim nevojë për qumësht, shumë qumësht, gjithnjë qumësht!
     
      * * *
     
      Ish i diplomuar i Universitetit të Konstantinopojës, babai, i cili kishte refuzuar të bënte karrierë në funksione të larta publike të regjimit të ri turk atëhere kur gëzonte përkrahjen e vetë Ataturkut (pas një takimi që kishte pasur me të, por për të cilin nuk fliste kurrë, sidomos gjatë periudhës staliniane), babai ishte një njohës i shquar i shkrimit të vjetër osman me shkronja arabe. Ai gjithashtu kishte zbuluar gjurmët që kishin lënë tre shekuj të historisë mbi popujt e Bllkanit dhe me këtë mënyrë kishte arritur të ruante familjen. Njohës i përkryer i sheriatit, si edhe i së drejtës moderne evropiane, babai ruante një si ndjenjë atavike të gjendjes ballkanike që rëndonte mbi të, por prapëseprapë nuk arrinte të çlirohej nga shpirti i aventurës që i jepte gjallëri. Valët e fatit e kishin hedhur përfundimisht në breg të këtij lumi e në këtë qytet, ku ai synonte përsëri të jepte prova, që me familjen e tij të shkulur nga rrënjët të zinte përsëri rrënjë, i ballafaquar për herë të parë me urinë e vet dhe të të vetve. Me barkun bosh, me familjen mbi supe, me një rrogë me të cilën mezi e lidhte muajin me muaj, babai, duke gërmuar në dijet e atëhershme dhe në të gjitha veprat e Lindjes dhe të Perëndimit që mbushnin bibliotekën e tij, përpiqej të kuptonte besimin e ri me të cilën tani betoheshin njerëzit, domethënë socializmin, komunizmin.
      Ai e njihte mirë këtë ide që ishte nxjerrë nga burimet e Perëndimit, por nuk arrinte të vendoste lidhjet midis saj dhe urisë, midis saj dhe varfërisë kronike të gjithë atyre njerëzve, të cilët, edhe pa pasur uzina, hekurudha, kooperativa, nuk kishin vuajtur nga uria siç po vuanit tani.
      Ai dyshonte se mos kjo ide ishte nxjerrë nga librat në mënyrë të gabuar dhe pastaj mos ishte artisur në jetë në mënyrë edhe më të gabuar. Pikërisht nga kjo, ai kishte më shumë frikë dhe me të i dukej se ishte më afër së vërtetës.
      Përsiatjet e tij të shpeshta e kishin çuar në përfundimin se, nëse Ballkani kishte vuajtur shpesh nga vënia në jetë e “ideve” të gabuara, ai kishte qenë po aq viktimë e “ideve” të imponuara nga të tjerët, pushtues ose perandori më të fuqishme. Sido që të ishte, nuk ishte më koha që të gërmohej në ide të gabuara; duhej të gjendej një zgjidhje për familjen, një mënyrë që i mundësonte të shpëtonte nga skamja.
      Në ato çaste të vetmisë kristalore në piskun e natës ballkanike, ku zhytej pa mund deri në nënvetëdije, ai mendonte se gjendja ku ndodhej familja e tij mund të ishte një hakmarrje e Fatit. A nuk e kishte hedhur poshtë kur i ishte ofruar nën dritën e tij më të shkëlqyeshme? Ç’është e vërteta, konflikti i tij me Perandorinë Osmane kishte një gjenezë të gjatë. Ai trembej nga rrethet e padukshme të ferrit të jeniçerëve. Kishte në bibliotekën e tij shumë vepra kushtuar këtij rendi, të cilit Perandoria Osmane i kishte borxh zhvillimin dhe rënien e saj. Deri në fund, babai do ta mbronte tezën, sipas së cilës, nëse ishin zhdukur perandoritë në Ballkan, nuk ishte zhdulur shpirti i jeniçerëve që i lidhte ato mes tyre. Ai kishte frikë se mos vetë dhe familja e tij bëheshin pre e këtij shpirti. Trembej se mos kontradiktat e Perandorisë Osmane, të cilat i njihte dhe i kuptonte aq mirë, do të vazhdonin të ekzistonin në ato kohët e reja – të socializmit, të komunizmit - në pamjen e një totalitarizmi. Pra ai kishte frikë se mos vinte dikush që, nën një fromë të re, të mbillte ideologjinë e jeniçerisë ndër popujt e Ballkanit, të cilët i donte shumë.
      Jeta e babait në Ballkan përfshiu tre çerekët e parë të shekullit XX. Ai ishte ndodhur shpesh përballë ngjarjeve kyçe të historisë ballkanike. Mendonte se ishte më mirë që njeriu të ndiqte rrjedhën e historisë, megjithëse vetë e bënte këtë me gjysmë zemre: ai do të mbetej përherë i bindur se ngadhnjyesit janë ata që shkruajnë historinë, nga frika e një hakmarrjeje, e pra e një dështimi.
      Sipas vetë fjalëve të tij, im atë i besonte vetëm historisë të së vërtetës. Por kjo histori ende nuk ishte shkruar.E mira ishte që dikush të ngarkohej ta bënte këtë. Sidoqoftë, për ta zbuluar atë histori, sipas babait tim, duheshin lexuar librat e të gjitha kohëve. E pikërisht kësaj ai ia kushtoi tërë jetën…
      Dhe kështu, në konflikt me fatin, jeta e kishte hedhur në brigjet e këtij lumi për të jetuar mes njerëzve që do të ishin viktima të kësaj „ideologjie të re të jeniçerëve“, siç ishte ideologjia komuniste. Sa i përkiste atij, ai e mendonte komunizmin njësoj si ideologjitë e tjera, me fjalë të tjera si fasada të thjeshta të jetës së vërtetë.
      Ai kishte bindjen e thellë që një idologji e vetme ose, më mirë, një besim, i mjaftonte çdo njeriu në veçanti, e njerëzimit në përgjithësi. Mendonte që po të shfaqeshin dy besime, e në qoftë se në këtë rast komunizmi do t‘i kundërvihej fesë, në mënyrë të pashmangshme do të shpërthenin luftëra të dëmshme e shkatërruese mes njerëzve.
     
      Kishte frikë se mos pasojat e një „besnikrie të dyfishtë imponuar“, domethënë rigjallërimi i „jeniçerisë“ në Ballkan, do të ishin edhe më të egra sesa ato që kishte njohur historia në pjesët e tjera të botës.
      Ndërsa mendonte për të ardhmen e pasardhësve të tij në Ballkan, ajo që e trembte më shumë ishin shpërthimet që mund të rridhnin nga besimi i dyfishtë ndaj dogmave të shumta. Për ta mbështetur këtë tezë, ai i referohej qërimit të përgjakshëm të hesapeve të komunistëve me klerikët e të gjitha besimeve. E konsideronte si të përbindshme idenë e krijimit të muzeve të ateizmit. Kishte frikë se mos në zonat më të prapambetura të Ballkanit – e Ballkani ishte i tillë pothuaj në tërë territorin e tij– qërimi i hesapeve me klerikët do të ishte më i ashpër, do të zgjatte më shumë dhe do të kishte pasoja edhe më të rënda. Ai ushqente respekt për vendet ku besimi mbahej larg shtetit dhe ideologjisë dhe ndiqej një kurs sa më i qetë që të ishte e mundur.
     
      * * *
     
      Ja pra përse im atë nuk mund ta zgjidhte aq lehtë enigmën e kohës së dhive, të hynte në thelbin e saj dhe t’i nënshtrohej asaj me gjithë zemër. Sipas tij, çështja banale e ndalimit të mbajtjes së dhive gjatë viteve të para të komunizmit mori formën e një tundimi të vërtetë, të pengesës së parë ku zuri në thua komunizmi dhe prej atij çasti filloi të shkatërrohej e të shembej, i pafuqishëm të matej për kohë të gjatë me realitetin e gjallë të jetës.
      Por, nëna nuk e ndjente peshën e historisë ashtu si babai, i cili u trembej gjërave në mendimet e veta. Për nënën, historia ishim ne fëmijët, pa dhi, të cfilitur nga uria si të gjithë kalamajtë e tjerë, përfshirë këtu edhe ata, familjet e të cilëve mbanin dhi… 



(Votes: 0)

Write Your Comment
Your Name:
Your Email:
Security Code:
Title:
Comment:

Other news:



  • Su
  • Mo
  • Tu
  • We
  • Th
  • Fr
  • Sa
  •  
  •  
  •  
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9
  • 10
  • 11
  • 12
  • 13
  • 14
  • 15
  • 16
  • 17
  • 18
  • 19
  • 20
  • 21
  • 22
  • 23
  • 24
  • 25
  • 26
  • 27
  • 28
  • 29
  • 30
  • 31
  •