Bisedë me shkrimtarin Hiqmet Meçaj
| Friday, 07.20.2007, 09:21 PM |  

Hiqmet Meçaj
Revista Haemus Nr 2 (25) 2005

 

DUO

 

Bisedë me shkrimtarin Hiqmet Meçaj

 

Curriculum Vitae in extenso

 

Revista Haemus: I dashur zoti Hiqmet Meçaj. Çelësi i jetës së një poeti shpesh fshihet në vargjet e tij, mbase edhe në një varg të vetëm, i cili ndodh që as vetë poetit të mos i bjerë në sy. Pas një debutimi të fuqishëm, shpresëdhënës në shkallë kombëtare, ju caktuan mësues fshati. Si e përjetuat këtë mërgim brenda vendit? Për fat të keq, një pjesë lexuesish nuk e dinë ç’domethënë të nxjerrësh ar poetik nga baltrat dhe nga ndeshja e përditshme me padijen apo gjuhën e rëndomtë të bashkëkohësve…

 

Hiqmet Meçaj: Ju falënderoj për këtë ftesë fisnike bashkëbisedimi. Haemus është një revistë prestigjioze dhe më nderon të shprehurit në të.

Kur më emëruan në fshat, pasi mbarova fakultetin dhe kisha bërë emër si poet, më kujtohet si tani (gjithnjë qesh me këto gjëra), kryetari i këshillit të fshatit, (ndjesë pastë !), që unë nuk e njihja, më thirri nga larg, që ditën e parë : “Ore Pushkin, do të të ndreqim këtu!”. Unë u gëzova që dikush e njihte Pushkinin, pra kishte kulturë, më vlerësonte si poet, ndaj iu afrova e i thashë : e njeh mirë ti Pushkinin ? Unë ta njoh atë gangster, më thotë, ja rrugaç me flokë të gjata si ti është.

Nuk mund ta shaj atë popull, aq kulturë kishte, edhe sot e kësaj dite më duan ende, por, kur mendoj se shokëve të mi iu krijuan mundësira të tjera, ndjej thyerje të madhe përbrenda.

Një herë, pas shumë vitesh, pasi bëmë në Vlorë një vlerësim të krijimtarisë së Sh. Musarajt, ku fola edhe unë, Musaraj kërkoi të bënte një shëtitje në qytet vetëm me mua, “sepse kjo do të më ndihmonte në trajtimin tim të mëtejshëm”. Ja ç’më tha shkrimtari i “Epopesë…” : më fal, po emërimin në fshat e ke nga unë. Më vret gjithnjë ndërgjegja, dua ta shkarkoj, prandaj po ta them. Tanë është vonë dhe nuk mund ta ndreq më. Dua të më falësh! (Kjo ndodhi pak kohë para se të vdiste). Ç’rëndësi kishte falja! Një fjalë goje që e nxorra me gjithë dëshirë. Vetëm se i thashë : Familja dhe fisi im ka punuar kaq shumë për Shqipërinë, aq sa Musarajve do t’u duhet të rrojnë me mijëvjeçarë dhe nuk bëjnë dot aq. Im atë ishte pjesëmarrës i tre luftrave. Xhaxhai im ishte partizan. Mos të shkoj dhe më thellë, te gjyshi e stërgjyshi…Ju i denigruat ata dhe neve fëmijët e tyre. Xhaxhanë ma dënuat me vdekje, babanë (kishte mbaruar akademi ushtarake në Itali), ma futët në burg në moshë pensioni, mua, poetin më të talentuar të brezit tim, më degdisët baltrave. Por,… ta dish, fara e mirë jep gjithnjë fryte të mira, kudo që ta mbjellësh.

Që atëherë vendosa të krijoj në hije, të zë qoshkun tim, të shkruaj rrallë e të botoj po rrallë, sa për të ekzistuar. Kam një varg që e mbaj si devizë:

Rruga ime prej drite le të jetë

edhe në më djegtë!

 

Revista Haemus: Për dekada me radhë, jeni detyruar të krijoni në hije, larg zhurmës, rrëmetit dhe çmimeve apo vlerësimeve letrare. Kjo lloj hijeje ka tashmë një traditë të hidhur (pavarësisht nga frytet e ëmbla) në letrat shqipe e më gjerë. Kolegë ziliqarë, grafomanë, injorantë në pushtet… A e keni këqyrur ndonjëherë këtë përndjekje të stërgjatë si një nga mjetet me të cilat politika, apo edhe vetë realiteti, vret ngadalë krijues? A jeni i mendimit se i zgjedhuri ngadhnjen sido që të rrjedhin kohërat dhe gjërat?

 

Hiqmet Meçaj: Gjithnjë i lutem e i falem zotit që më lejoi të rroj edhe këto vite pas diktaturës, gjatë të cilëve nuk fitova gjë tjetër, veç mundësinë e të shprehurit lirshëm. Kjo nuk është pak për mua. Dua t’ju kujtoj se në fund të vitit 1973, mora nga shtëpia botuese dhe asgjësova vetë tre libra të mi, të gatshëm për botim: romanin “Shpërthimi”, vëllimin poetik “Vazhdimësi” dhe një libër me tregime për fëmijë, të cilit nuk ia mbaj mend titullin, por që ishte vlerësuar me çmim të dytë kombëtar. Për romanin ishte folur në shtyp nga redaktorët e shtëpisë botuese, kurse poezitë, prej tyre asnjë e botuar, cilësoheshin si një eveniment për kohën prej redaktorit dhe recensorëve. I asgjësova sepse dikush prej miqve të mi në instancat lart më informoi për stuhinë e tmerrshme që po përgatitej të shpërthente kundër kulturës dhe artit. I shpëtova asaj që pësuan dhjetra kolegë të mi, por u detyrova të hesht, të bëhem i pashoqërueshëm, të kritikohem vazhdimisht nga drejtuesit e rrethit. As sot nuk po e kuptoj me saktësi përse gjithë ai mllef shfarosës kundër njerëzve që i shërbenin me aq pasion vendit të tyre! Duhej të ishe tepër i fortë, i betuar së thelli që të mos vdisje si intelektual, të mos bëheshe hija e vetvetes. Kjo ndodhi me shumë, ca prej tyre u degraduan nga alkooli, të tjerë u burgosën, një palë përfunduan psiqiatrive apo pësuan trauma më të rënda, deri te vetvrasja. Këtu më duhet të kujtoj me respekt dy miqtë e mi të talentuar, Faik Ballancën dhe Viktor Qurkun, të vetëvrarë.

Në këtë kuptim them që e falënderoj zotin çdo ditë sepse më la të jetoj dhe po në këtë kuptim më duhet përsëri të them se i zgjedhuri një ditë triumfon ndaj vetes dhe të tjerëve.

Them të tjerëve, sepse të tjerë ngjiteshin e ngjiteshin përpjetë dhe ishin miqtë e mi, me të cilët mbaruam universitetin së bashku. Gjithnjë kam menduar se kur në pushtet ngjiten poetët, diçka ndryshon për mirë. Por edhe këtu u deziliuzonova. Asnjë ndihmë nuk pata prej tyre, qoftë morale. Nuk më vjen mirë të përmend emra që janë të dashur për mua, ose që i kam konsideruar si vëllezërit e mi, por ama, rri e mendoj: këta nuk lanë çmime pa marrë me ndihmën e pushtetit, nuk lanë vend pa bredhur nëpër botë, duke përfaqësuar letërsinë shqipe, nuk lanë antologji pa futur kokën. Nuk u kujtuan kurrë se edhe unë ekzistoja. Sidoqoftë, i nderuar HAEMUS, nuk u ula kurrë në sofrën e fitimtarëve, as edhe kur rrotull saj u vërsulën si të babëzitur ata që unë i kam quajtur miqtë e mi. Dhe nuk i urrej, as ua kam zilinë, kjo është pika ime më e dobët, i dua të tjerët si veten.

 

Revista Haemus: Shumë vjet pas “Nisjes” erdhi “Vetëvrasja e qirinjve” dhe “Kujtesa e shpikur”. Poezia shqipe, të paktën, i ka të rrallë titujt kaq tronditës si këta të fundit. Çdokush, madje çdo gjë mund të vetëvritet një ditë, mirpo kur vrasin veten qirinjtë… Kjo përcjell idenë se drita, vetë limfa e jetës, janë lënduar rëndë, për të mos thënë se s’para shpresojnë (o s’duan) të zgjaten më tej.

 

Hiqmet Meçaj: Kjo është ironia e fatit. Shqipërinë gjithnjë e kanë udhëhequr të fortët, ata që gjithnjë janë munduar ta zgjidhin historinë me shpatë në dorë. Mirëpo udhëheqësit e vërtetë kanë qenë ata që bënin kulturë. Ne i falemi mijëra herë Gjon Buzukut për “Mesharin” e tij, Kristoforidhit për “Fjalorin”, Naimit, për qërimin e gjuhës shqipe, Nolit, për shqipërimet e mrekullueshme, Çabeit, për fjalorin etimologjik, etj... Politikanët tanë rrënojnë monumente, njerëzit e kulturës i ngrenë ato. Pa monumente nuk ka histori dhe komb të qytetëruar. Këtu dua të ndalem në diçka: rrotull shtëpisë sime, këtu në Paleo Faliro të Athinës, të gjitha rrugët kanë vetëm emra kulture, zanash, perëndish. Po përmend disa: Në njërin krah është Sirinon (sirenat), në tjetrin Artemidos (Artemida), vazhdojnë: Plejadon, Parthenonos, Najadhon, Niridhon, Afrodhitis, Areos, Muson, Amfitriti e plot të tjera...Kurse pak më tej takohen rrugët Seferi dhe Kazanzaqi. Ik në Shqipëri dhe shiko ç’bëhet me emrat e rrugëve. Lagja ime quhet 4 heronjtë, rruga ime quhet 4 heronjtë, një rrugë më poshtë e ka emrin Isa Boletini, pak më tej Teli Ndini, Musa Çakërri, etj... (Janë emra të nderuar, por...).  Nuk paska fare njerëz kulture ky qytet?! Ç’t’u themi fëmijëve: vrituni ose vrisni, se vetëm kështu do t’ua ngjitin emrin mureve e do t’ju bëjnë monumente?

Ç’të bëjnë qirinjtë, të mos vetvriten, pasi kanë ndriçuar gjithë jetën për të tjerët dhe si përfundim i kanë hedhur koshave të plehrave, si gjë pa vlerë? Të kuptohemi, këtu nuk ka trishtim apo zemërim personal. Poeti, po nuk shprehu atë që dhëmb më shumë në kohën e tij, kot që të shkruajë.

Sikur të ndodheshit në një takim me kryeministrin e vendit tënd dhe të dëgjonit përshembull: ju emigrantët keni gjashtë miliardë euro në bankat e Greqisë. Nga ju emigrantë vijnë në Shqipëri çdo vit një miliard e gjysëm euro. Shqipëria mbahet vetëm nga paratë tuaja. Ju ndërtuat veprat për Olimpiadën e Athinës, ju lumtë! Si nuk tha ky kryeministër dy fjalë ngushëlluese për dhjetra e dhjetra që humbën jetën apo u sakatuan në këto vepra!? Si ia nxuri goja këtij kryeministri, kur tha se unë jam kryetar qeverie, nuk mund të merrem me gjëra ordinere, me ankesa ligjërimi e dokra të tilla.

As kryeministër e as shqiptar nuk mund të jesh në se nuk ndërhyn kur njerëzit e racës tënde s’kanë mundësi të përcjellin as të vdekurin për në banesën e fundit, në atdheun e tij.

A nuk është kujtesë e shpikur kjo?

Të kuptohemi, nuk bëj pjesë në asnjë grupim politik, s’kam qenë kurrë i angazhuar si shkrimtar e as që do të jem, përkundra, politikën e shikoj si një të keqe të domosdoshme, që fatkeqësisht në Shqipëri ushtrohet me tepër dhunë.

 

Revista Haemus: Kur natyrës i mbyllin derën, del nga dritarja. Në një këndvështrim thjesht letrar, thënia niçeane e ndihmon lexuesin e përkushtuar që të zbulojë përtej arritjeve të një shkrimtari dhembjet, zhgënjimet dhe hidhërimet nëpër të cilët ka kaluar. Përvoja e krijimit në hije ju shpërbleu. Shkrimi dhe dalja në dritë e një romani si “Kukullat e pylllit” ishte (dhe duhet të cilësohet pa mëdyshje si) një ngjarje e bekuar për letrat shqipe. Sa është autobiografik ky roman? Çfarë ngjarjesh jetësore e shoqëruan dhe e shoqërojnë? Cila ka qenë “taksa” që mendoni se paguat?

 

Hiqmet Meçaj: Nuk mund të ketë libër të mirë ku të mos gjendet autori. Gjithnjë e kam përfytyruar një shkrimtar duke i lexuar veprën dhe, kur e kam parë në fotografi, më është dukur i njohur. P.sh. romani i A.C.Kyçykut “Ëngjëjt e tepërt” ngjan me një rrëfim autobiografik të tendosur. Është e pamundur të mos e ndiesh Ardianin tek romani tjetër “Sy”. Citoj Ardianin sepse është shkrimtari që kam lexuar së fundi dhe jam shprehur për të se që tani ka shkuar shumë larg dhe shumë lart. Pena e një shkrimtari të madh ka aftësinë të të mashtrojë bukur, aq bukur, sa që e ndjen kudo, e beson që është ai, se nuk thotë gënjeshtra, se të gjitha kanë ndodhur, edhe kur thotë që nga pjergullat rridhte supë.

Kjo gjë ndodh edhe me mua. Unë jam edhe s’jam te romani “Kukullat e pyllit”, ndoshta është aty një tjetër që për çudi ngjan me mua, një rrugaç nga qyteti, siç më quajti dikur kryetari i këshillit të atij fshati. “Kukullat e pyllit” është një roman i menduar gjatë, që para viteve tetëdhjetë, kur sistemoja mendimet për të ndërtuar një konceptim timin për letërsinë. Dorëshkrimi i parë i tij është shkruar në ato vite dhe u la mënjanë. Atje merrem me krizën e kohës dhe të hapsirës që sjellin si pasojë krizën e personalitetit. Gjithnjë mendoja kështu: kur dikush brenda një njëzetekatërorëshi shkon nga Tirana në Paris, shikon Luvrin dhe mrekullira të tjera, ndërsa dikush tjetër po brenda atij njëzetekatërorëshi i bën njëqind herë xhiro qendrës së Kajatit dhe shikon po njëqind herë fytyrën e Baxhos e të Billit, padyshim që nuk janë në raporte të njëjta kohe dhe hapsire, po ashtu, pa pikë dyshimi, personalitetet e tyre nuk ngjajnë. Fillon kriza, indiferentizmi, jeton dhe s’jeton, ngjarjet e vogla që përsëriten pikë për pikë të duken sikur edhe ndodhin edhe nuk ndodhin, kjo për faktin se truri i mëson përmendësh, aq sa të duket sikur i shpik kujtesa.

Nuk dua të zgjatem tepër këtu, këto gjëra i thotë më mirë vetë romani.

 

Revista Haemus: Mendësia shqiptare e ballkanike e përfton gabueshëm kalimin e dhuntive nga ati tek biri. Kjo është rrënjosur në kokat tona falë nepotizmit jo rrallë shkatërrimtar që ka sunduar trojet e politikës dhe të ekonomisë. Pakkush kujtohet sot të përmendë breznitë e tëra të lahutarëve, që, duke i kaluar vargjet, zërat dhe mjeshtërinë e të kënduarit nga stërgjyshi tek stërnipi mbajtën gjallë Eposin tonë të famshëm. Edhe më pak të tjerë sjellin ndërmend se, në traditat mistike, pikërisht Ati kryen lindjen e madhe. Na thoni diçka për djalin tuaj Andin, poet e piktor, autor i disa vëllimeve poetikë, zë i mirëdallueshëm në poezinë e sotme.

 

Hiqmet Meçaj: Do të doja ta jepja pak të zgjeruar përgjigjen e kësaj pyetjeje. Ne shqiptarët ndoshta kemi patur fatin më tragjik në Ballkan, tragjicitet që padyshim nuk u krijua vetëm nga të tjerët, por në shumicën e rasteve, nga ne vetë. Udhëheqësit e një populli janë pasqyrë e po atij populli.

Tre herë në historinë e vet, në pikat më dominante të saj, Shqipëria është shkatërruar dhe më konkretisht : Pas rënies rob të Gentit, pas vdekjes së Gjergj Kastriotit, pas shkatërrimit të komunizmit të E. Hoxhës.

1.Në vitin 168 para Krishtit mbreti Gent ra rob së bashku me familjen mbretërore. Po cili ishte mbreti Gent sipas kronikave : Vrau vëllanë, Platorin dhe dy miqtë e vet. Mori për grua Etutën, bijën e Monunit, mbret të Dardanëve, të cilën e deshte Platori. Filloi të bëhej i rëndë ndaj popullit dhe shpërdorimi i verës ia ndezi edhe më shumë egërsinë që e kishte prej natyre. Kështu na e përshkruan Tit Livi në “Ab urbe Condita”.

Pasojat : Iliria u shpall Romë, u nda në pjesë (tre pjesë), filloi të humbiste gjuhën në përmjet shpopullimit dhe ripopullimit. Po ashtu, një vit më vonë u shkatërrua Epiri, më saktë shtatëdhjetë qytete. Iliria humbi flotën e saj, dyqind e dyzet anije. Vetëm robër ishin 150000 mijë. Qytetet humbën peshën qytetare, çdo gjë duhej të niste nga e para, nga baza e fshatit. Siç shihet, humbja është kolosale, kryesisht për traditën kulturore qytetare.

2.Pas vdekjes së Skënderbeut, por edhe më parë, gjatë luftrave të tij, ç’ishte ndërtuar në Shqipëri, filloi të shkatërrohej. “Qytetet dhe kështjellat e lulëzuara si Drishti, Deja e Sfetigradi, u shkatërruan përgjithmonë. Të tjera qytete të mëdha si Shkodra, Lezha, Kruja, Durrësi, Berati, Vlora, Gjirokastra, etj., ose u shkatërruan dhe për disa kohë u bënë të pabanueshme, ose u kthyen në gjendje fshati…” citim nga Barleti, faqe 3.

Por duke cituar Zija Shkodrën, mësojmë për shifra të tjera rënqethëse. Mjafton të lexojmë për Durrësin se kishte patur rreth 60 000 mijë vetë, por nga gjithë kjo popullsi nuk mbetën as 700 burra dhe 1300 gra dhe fëmijë. Qindramijëra vetë u shitën si skllevër dhe numri i të mërguarve në dhera të huaja  mendohet të ketë arritur shifrën rreth 200  mijë. Përsëri përpjekjet shekullore për të krijuar traditë qytetare përfunduan në shkatërrim dhe rinisje nga e para me bazë fshatin.

3.A nuk ndodhi e njejta gjë gjatë jetës dhe pas vdekjes së E. Hoxhës ? E. Hoxha, sapo erdhi në pushtet, goditi e shkatërroi familjet qytetare, traditën e krijuar, intelektualët dhe e filloi kulturën e re “komuniste” me bazë fshati. Shkatërrimi më i madh ndodhi pas vdekjes së tij, kur edhe ajo kulturë apo traditë e re qytetare që u krijua prej tij, u trondit dhe u ndërpre për shkak të emigrimit masiv prej një të tretës së popullsisë aktuale, kryesisht intelektuale.

 

Pikërisht për këto që citova, jo për të dënuar historinë, por as për të thënë se të gjitha të këqijat na kanë ardhur nga armiqtë apo të huajt, unë e quaj thesarin më të madh të një populli trashëgiminë kulturore-qytetare të tij dhe është detyrë e të gjithëve, kryesisht e atyre që udhëheqin, për ta ruajtur atë. Gjë që fatkeqësisht nuk ka ndodhur dhe, me sa duket, nuk po ndodh. E kam trajtuar edhe në romanin “Kukullat e Pyllit” këtë ndërprerje, këtë krizë të personalitetit, (gjë që lidhet me personalitetin e një kombi), që fatkeqësisht nuk është një kujtesë e papërsëritshme.

Ju më pyesni për Andin. Është e çuditshme se si kaq papritur filloi të shfaqet në letërsi para gjashtë vjetësh, pasi ka dhënë shënja talenti në pikturë, për të cilën ka studjuar. Unë nuk i kushtova fare rëndësi, as ato që shkruante nuk ia lexoja, i lexonte me poetët e këtushëm. Te Andi, siç duket, veproi më shumë thirrja e genit të trashëguar prej meje, letërsia. Tani gëzohem kur marr vesh se ia pëlqejnë poezinë, ka zë të veçantë. Kjo më mjafton. Ka shumë rrugë për të bërë, bërryla, anashkalime, rëndësi ka të mos lodhet, të bëjë atë që ka në shpirt dhe në mendje. Mendoj se ka talent dhe, që talenti të shprehet plotësish, duhet të mos lodhet. E di, tani që ka prekur cilësinë, pikërisht tani do të fillojnë ta godasin, ta lënë mënjanë...

Vazhdimësia e traditës është gjëja më e mrekullueshme, nepotizmi, gjëja më e shëmtuar.

Nepotizmi është dhunë, trashëgimia kulturore-liri.

 

Revista Haemus: Si e shihni mërgimin e tanishëm? Në disa nga tregimet tuaja, dhembja dhe malli tejçohen me mjeshtëri të rrallë. Meqë fati ju ndali (hëpërhë) në Greqi, a ndjeni se hapësira kulturore greke jua ka pasuruar sadopak vizionin poetik? Globalizimi i ka mërguan në skajet e jetës veprat e autorëve të mëdhenj. Ç’vend zë krijimtaria e Kavafisit, Seferisit, Elitisit, për shembull, në mendësinë e sotme të fqinjëve tanë ?

 

Hiqmet Meçaj: Mërgimi nuk është vetëm fatkeqësi, por edhe zhvillim, përzierje kulturash, popujsh, shkrirje e tyre dhe krijim popujsh apo kulturash të reja të përziera. Kjo ka ndodhur dhe do të ndodhë. Nga lëvizja e njeriut të parë prej Afrike (në se i besojmë kësaj teorie), u popullua Europa dhe Azia. Krijimi i perandorive të mëdha, greke, romake, ruse, amerikane, anglo-saksone, kontaktet e popujve, sollën ndryshime të jashtzakonshme. Mirëpo është ndryshe kur shkruan. Letërsia nuk merret me statistika, analizon turbullimet njerëzore, prishjet e ekuilibreve.

Duke u ndodhur në Greqi, duke mësuar gjuhën e këtij populli (vetëm sa për të lexuar), u përqëndrova edhe në letërsinë që shkruhet këtu. Kuptohet, nuk është Greqia e kolosëve të lashtësisë, por gjithësesi vazhdon të shkruhet letërsi e mirë. Këtu më tepër parapëlqehet Eliti, është më i propaganduari. Në rrethet intelektuale të flasin më mirë për Kavafin. Këto ditë u nda nga jeta poeti i madh i fundit i plejadës së vjetër, Sahturi, prej të cilit kemi përkthyer së bashku me Andin njëqind poezi dhe, kur të na krijohet mundësia, do t’ia botojmë.

Grekët nuk kanë ndonjë respekt të veçantë për letërsinë shqiptare, nuk e njohin dhe as që kanë dëshirë ta përkthejnë për ta njohur. U mjafton vetëm një emër, të tjerë janë botuar e botohen me miqësira apo rekomandime. Na quajnë me tendencë popull të prapambetur, të paaftë për të krijuar kryevepra. Fatkeqësi e tyre, jo e jona, mendjemadhësi tipike greke! (Megalomani!)

 

Revista Haemus: Kur keni qenë për herë të fundit në Shqipëri? Si ju duket tani vendi, nga i cili një fat i pashpjegueshëm, apo një bashkëpunim rrethanash, u larguan artistë e intelektualë të panumurt, që padyshim do t’i japin tonin kulturës dhe qytetërimit shqiptar, siç ka ngjarë edhe në periudha të mëparshme historike? E ka zënë gjumi ndaj mërgimtarëve “Tokën e pagjumë”?

 

Hiqmet Meçaj: Në Shqipëri kam qenë kohët e fundit para pesë vjetësh, kur më vdiq nëna. Nëna më bëri një nder të madh, vendosi të vdiste pikërisht kur leja ime e udhëtimit donte edhe dymbëdhjetë ditë të mbaronte. Kështu që arrita ta shoh në çastet e fundit, kurse ajo nuk më pa. Megjithatë i mbylli sytë në krahët e mi.

Vlora m’u duk një kaos i vërtetë. Edhe deti ishte ndarë në parcela. Gjithë shokët e mi intelektualë ishin larguar prej saj, disa jashtë vendit, si puna ime, disa në kryeqytet. Vlora ishte ripopulluar. Kudo më pyesnin mua vlonjatin: nga të kemi more shok. E ndjeva veten më mërgimtar se këtu.

 

Revista Haemus: Në letërsinë e sotme shqipe kanë ndodhur shembje e rritje të pazakonta. Mund të thuhet se në asnjërën nga letërsitë e tjera të zonës nuk janë botuar në një kohë kaq të shkurtër kaq libra të veçantë e që premtojnë të kthehen në gurë themeli. Kurse nga pikëpamja mediatike duket se ende nuk po shpëtojmë nga “bllokada” e disa autorëve që bënë emër dikur dhe që, me atë emër, rropaten t’u zgjasin jetën librave të tyre. Si e përfytyroni lexuesin që tani është ende në pelena?

 

Hiqmet Meçaj: Diçka thashë edhe më lart për këtë gjë. Nuk jam shumë në kontakt me ç’shkruhet kohët e fundit. Megjithatë vë re një fenomen, : në letërsinë tonë të re ka shumë imitime moderniste. Lexon poezi apo prozë që ngjan me letërsi të përkthyer. Imitohen autorë botërorë që kanë shkruar para rreth një shekulli, si psh. hermetizmi, futurizmi, simbolizmi, realizmi magjik, surealizmi, etj... Pak vetë shkelin truallin e tyre, të tjerë, duke dashur të jenë modernë a postmodernë, vetvetiu vjetërohen, shkojnë pas. Është tjetër gjë të ecësh përkrah kulturës bashkëkohore botërore të të shkruarit, tjetër gjë të shkosh pas në kohë e të jesh i vjetëruar, të imitosh dhe të shpallësh se po bën diçka të re, kur ajo e re është bërë nga të tjerë para teje dhe shumë më mirë sesa nga ti. Por ka shkrimtarë të vërtetë shqiptarë (dhe kjo më gëzon), vepra e të cilëve është e denjë për të konkurruar. Mirëpo këta lihen në hije prej atyre që rrojnë akoma me lavdinë e krijuar nga pushteti i kaluar apo i tanishëm, jo nga vepra. Diçka duhet të ndryshojë, për këtë duhet të luftojnë ndershmërisht sidomos shkrimtarët e rinj që po afirmohen sot me vlera të vërteta.

 

Revista Haemus: Na thoni diçka për miqtë e shokët, me të cilët qani hallet e ndani gëzimet.

 

Hiqmet Meçaj: Nga letërsia, mendoj unë, kam fituar vetëm miq e shokë. Por miq e shokë të vërtetë ndoshta janë pak. Ky është një fakt. Këtu në Athinë bëjmë një jetë disi aktive. Dalim çdo të djelë në ndonjë klub shqiptar dhe bisedojmë për letërsinë me gotën e rakisë përpara. Kemi bërë dy antologji të krijuesve të këtushëm, në prozë e poezi dhe tani po i përsëritim. Në greqisht nuk kam botuar asgjë, sepse këtu ndihmojnë kryesisht ata që janë me kombësi greke. Por edhe tek ne nuk shkon çdo gjë vaj. Krijojmë shoqata shkrimtarësh, mendojmë se zgjedhim më të mirin për të na drejtuar dhe ky “i menduar nga ne si më i miri njeri” na e rrëmben shoqatën, gjë kjo e përsëritur disa herë.

Nga miqësitë e reja do të doja të përmendja familjen Kyçyku. Gjithnjë prej tyre më vijnë gëzime në këto çaste të vështira që po kaloj e që nuk kam dëshirë t’i them. Kam shprehur mendimin se ata të dy, at e bir, po ringjallin traditën e dikurshme rilindase, kur nga Bukureshti na vinin reze të vërteta drite. Zoti që ua ka  ndriçuar ballin me talent nuk harroi t’ua mbushë zemrën me hire njerëzore.

 

Revista Haemus: A keni ndonjë ngjarje apo ndonjë thënie që t’ju ketë prirë në jetë?

 

Hiqmet Meçaj: E kam një ngjarje që më ka prirë në jetë. Duket si e parëndësishme për të tjerë, si e pavënëreshme, por tek unë ka ndikuar thellë. Kjo ka ndodhur në fëmijëri, kur isha rreth tetë vjeç. Është hera e parë që kam dëshirën ta rrëfej, pra ju rrëfehem.

Duhet të kem qënë në klasën e dytë. Shkolla jonë N.2 ndodhej në lagjen Muradie, pranë një xhamie të kuqe. Ngjitur me shkollën kishin qënë shtëpi të të pasurve, tregtarëve të konfiskuar. Dyqanet me qepenët e rëndë ishin plaçkitur. Nuk dinim ç’kishte brenda tyre. Një ditë, drejtori i shkollës nxjerr nga klasa mua dhe dy të tjerë, na çon te një karro me dy kuaj dhe na thotë të ndihmojmë karrocierin.

Karrocieri na fut në njerin nga ishdyqanet. Qe i mbushur me libra. Libra nga toka deri në tavan. Ishte një sallë e madhe, sa një ahur. Na urdhëron të ngarkojmë libra në karrocë. Mbaj mend se disa ishin kaq të mëdhenj, sa mezi i ngrinim dy vetë.

Pastaj hipëm në karrocë dhe bëmë qejf deri te fusha e aeroplanit. Ishte goxha rrugë e gjatë. Atje i shkarkuam, karrocieri i spërkati me vajgur dhe ne u ngrohëm në flakët. Sa bukur digjeshin librat, pa rënkuar, pa kërcitur.

E bëmë këtë rrugë disa herë dhe disa ditë.

Babai im më vuri re blozë në rroba dhe më pyeti : ku je bërë kështu me katran? I tregova. Më pyeti për figurat e librave dhe, kur unë i tregova për një burrë me kapele, bërtiti : budalla, ke djegur Bonapartin! U tremba nga britma e tij dhe i thashë : Bonapartin e dogji karrocieri, ne vetëm sa u ngrohëm dhe bëmë qejf mbi karro.

Që nga ajo ditë nuk mora më pjesë në djegien e librave. Një ditë, u çudita, ishte ditëlindja ime. Babai më solli tre libra të Gorkit dhe më tha t’i lexoja. Duhet t’u kthesh borxhin librave, ndryshe gjithë jetën do të kesh mallkimin e tyre.

Që nga ajo ditë fillova të lexoja libra si i uritur, shkoja në bibliotekë, huaja te njerëz të ditur. Nuk i zgjidhja fare, rëndësi kishte për mua të kishin shkronja e të quheshin libër.

Ato kohë fillova të shkruaja edhe vjershat e para, ndoshta ndjeja që duhej t’u ktheja borxhin librave që unë vetë kisha ndihmuar të digjeshin atje te fusha e aeroplanit. Siç duket, më zuri mallkimi i librave, u bëra shkrues librash.

 

P.S. Të gjitha sa thashë më lart edhe mund të mos kenë ndodhur, por mua të paktën më duket sikur kanë ndodhur. Rrënqethem kur mendoj se disa prej tyre edhe mund të ndodhin.

 

(Botuar në revistën “Haemus”, Bukuresht, Rumani, 2006)



(Votes: 0)

Write Your Comment
Your Name:
Your Email:
Security Code:
Title:
Comment:




  • Su
  • Mo
  • Tu
  • We
  • Th
  • Fr
  • Sa
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9
  • 10
  • 11
  • 12
  • 13
  • 14
  • 15
  • 16
  • 17
  • 18
  • 19
  • 20
  • 21
  • 22
  • 23
  • 24
  • 25
  • 26
  • 27
  • 28
  • 29
  • 30
  • 31
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •