Oret e Etheve III
| Saturday, 02.03.2007, 11:08 AM |  

Kohë më parë kisha dëgjuar se diku në Myzeqe, pjesa fushore e Shqipërisë, atëherë kur kjo hapësirë, sot kaq e begatë, ishte kënetore dhe malarja bënte kërdinë, fshatarët kishin zakon të mblidheshin në pikun e vapës nën hijen e një lisi të madh e të moçëm në qendër të fshatit dhe i tregonin njëri-tjetrit historira. E merrte fjalën kush mundte dhe tregonte ndodhira të dëgjuara, të jetuara, të sajuara aty për aty apo edhe të ëndërruara. Ma merr mendja se më së shpeshti historirat e atij sheshi ishin përzierje të jetës, të përfytyrimit e të ëndrrave dhe këto përzierje duhej të jepnin rrëfimet më të bukura, siç edhe më të dobishmet për qëllimin, që i detyronte fshatarët të mblidheshin. Ato orë të përditshme të muajve më të nxehtë të vitit quheshin orët e etheve. Sepse dhimbja ngjitej ndryshe, si kurrë kaq e mprehtë së brendshmi nga rropullitë, pushtonte gjithë kraharorin, fytin, mishrat e dhëmbëve, sytë, mbushte vrimat e hundës dhe digjej si qymyr i keq në ballin e secilit duke e mbushur kokën me një avull të rëndë, të padurueshëm. Ata fshatarë të pashkolluar, por të rrahur ashpër me jetën, kishin gjetur vetëm një mënyrë për t’u lehtësuar disi dhe ajo ishte më e pakushtueshmja, ishte Fjala, jo si lutje Perëndisë për mëshirë e as si mallkim i zemrës së plasur, por mirëfilli si bartëse përvojash, përfytyrimesh krejt të lira e ëndërrash, që ngërthenin e ravijëzonin çdo herë një realitet tjetër, një botë tjetër, të panjohur por jo të huaj, pasi ajo gjithsesi fillesën e merrte në botën e tyre sakate, mandej shndërrohej me shpejtësi për të mos mbetur më ashtu e vogël, e rjepur si një thundër mushke dhe e shqyer gjithandej nga pellgjet me ujra të ndenjura, si bota e tyre. Te kjo pakufizueshmëri e hapësirës fillonte dallimi i madh midis asaj që shihnin me sytë e ballit dhe asaj që shihnin me sytë e mendjes. Shqyerjet torturuese të tokës, të mbushura me ujë të ndenjur, zvogëloheshin sakaq përpara vështrimit të thyer të fshatarit, bëheshin befas të kalueshme dhe nuk kutërbonin më; reja e mushkonjave të ndërkryera fluturonte më lart e më larg, humbte në horizontin e shtypur të kodrave të largëta, çlirohej ajri dhe s'kishte më nga ata djaj të vegjël gjakpirës për t'u mbështjellë rreth llapave të veshëve të njerëzve. Sepse bota e tyre s'ishte më e kruspullosur si e mbyllur në një shishe dhe pastaj njeriu, mbi të gjitha njeriu ishte i lirë të ndiqte vështrimin e vet, që vetëm zgjatej përpara, ikte duke u paraprirë këmbëve, qerres, kalit, ikte duke tërhequr këmbët, qerren, kalin në mësimin ngazëllyes të udhëtimit të magjishëm.

Ishte një nga herët e rralla kur pata dëshirë të flisja me një koleg për letersinë. Qëlluam pranë e pranë në autobus gjatë kthimit nga darka me një ministër kulture ish-komunist dhe unë e ftova për një gotë të fundit në barin e hotelit. Ai pranoi pa ngurrim dhe mua nuk e di pse më erdhi aq mirë. Vazhdova t’i flas pa vënë vërtet re vështrimin e tij deri sa ai vetë u detyrua të më ndërpriste. I kisha treguar ndërkohë për qasjet e mia të përsëritura e gjithnjë të dështuara te subjekti i Orëve të etheve, në të cilin shihja karkasën e një vepre, ndoshta të një pjese teatri, ndoshta të një romani mbi vetë letersinë, magjinë e saj. Po përpiqesha gjithë pasion t’i shtjelloja hamendjet e mia pse kisha dështuar aq herë e që befas atë mbrëmje më dukej se i kisha fare të qarta : u kisha dhënë atyre grumbullimeve të dëshpëruarish një hije të rëndë prej asambleshë popullore, ku rriheshin mendime të rëndësisë së veçantë për jetën, ose në raste të tjera kisha kërkuar prej atyre fshatarëve të drobitur nga ethet, uji i ndotur e ushqimi i keq, të silleshin me njëri-tjetrin në mënyrë seriozisht dramatike duke shëmbëllyer qoftë edhe padashje personazhet tolstojane të Luftës dhe Paqes. Me një fjalë, i kisha shpërfytyruar, u kisha hequr arsyen pse ata mblidheshin pikërisht në orët kur vuajtjet e etheve u bëheshin të padurueshme, e që ishte harrimi kolektiv i vetvetes, kërkimi i përbashkët i iluzionit të aventurës nëpërmjet fjalës e në sajë të fjalës. Historia e madhe, ku merreshin vendimet e jashtëzakonshme e kaliteshin karakteret e hekurta, të cilat pastaj bënin Historinë, ishte gjëja e fundit për të cilën ata do të kujtoheshin gjatë atyre orëve përcëlluese. Kolegu im, edhe pse nuk ishte vërtet i përqëndruar tek unë, duket se e humbi përfundimisht durimin, ose nuk deshi më të shtiret si i interesuar, punë e tij çfarë shtyse pati, por më ndërpreu ftohtësisht, duke më thënë se kjo ishte letersi periferike, që nuk shkruhej në Europë dhe që në Europë ajo lexohej vetëm kur vinte nga Amerika e Jugut ose nga Japonia. Europa dinake parapëlqente t'i shihte të tjerët si pehlivanë, ndërsa për veten e vet i mbante fort këmbët në tokë.

Do të duhej të isha ndjerë i fyer dhe gati e kisha përgjigjen bashkë me tonin e përshtatshëm patetik dhe argumentet: në Europë isha edhe unë, këtu i kisha rrënjët dhe degët. Do t'i kisha kujtuar përmbledhtazi të kaluarën e lavdishme mijëravjeçare të vendit tim, siç e kemi zakon ne të hedhurit nga Historia në anën e mbrapshtë të Murit të Berlinit, do t'i kisha përmendur sakrificat e panumërta të shqiptarëve në mbrojtje të krishtërimit nga invazioni otoman në Mesjetë dhe do t’ia kisha numëruar një më një papët e kardinalët me origjinë shqiptare, për t’u ndalur më gjatë, natyrisht, te Nënë Tereza. Por ma preu hovin fytyra e tij tejet e kënaqur, një vetëkënaqësi vetëmjaftuese, e papërshkueshme. Ne nuk e kishim lexuar njëri-tjetrin, ani pse disa nga romanet e mia ishin përkthyer në gjuhën e tij, por kjo nuk më përligjte aq sa të harroja se sipas arsyes së tij ai kishte të drejtë, unë nuk bëja pjesë në Europën e tij. Rrëshqitazi më kaloi nëpër mend titulli i një libri me ese të portugezit Eduardo Laurenço, i cili më kishte rënë në dorë pak kohë pas hapjes së Shqipërisë: L’Europe introuvable. Ishte si të gjeja një ngushëllim, edhe pse disi të largët. Sidoqoftë, sedra pak primitive, le të themi një thirrje e të parëve, dalë nga nuk e di ç’skutë e ndërgjegjes time, nuk më lejoi ta kaloja krejt në heshtje shpërfilljen e tij ndaj besimit, që i kisha dëshmuar duke e futur në të fshehtat e punës sime të pakryer. Dhe ia ktheva me një ironi të përmbajtur keq:

-E çfarë është qëndrore, atëherë në Europën tuaj?

-Ja,- tha ai pa e prishur qetësinë dhe më tregoi me sy tri vajza të ulura në banak, të cilat iu përgjigjën sakaq vështrimit tonë, a thua se ishin duke e pritur me padurim. Kolegu im u buzëqeshi me gjithë fytyrën dhe i ftoi në tryezë pa kërkuar miratimin tim. Një çast më vonë, në prani të tri vajzave, ai shtoi :- Këto janë qëndrore, miku im, shihi si rrezatojnë, secila veç e veç si një Afërditë e të tria bashkë si një konstelacion. Nxirr 50 dollarë e vëre gishtin te njëra për ta patur një orë të plotë në shtrat. Me 50 dollarë të tjerë ajo zëvendësohet sakaq me të dytën. Dhe për ta shuar kureshtjen deri në fund, nxirr edhe 50 dollarë nga qesja dhe ushtrimin e merr e treta. Prezervativët janë falas, i dhuron shtëpia. Apo jo? I bëra mirë llogaritë? I thashë të gjitha?

Ato e përgëzuan të tria njëherësh, me një ton të papërcaktuar, ndërsa unë po kërkoja më kot, dhe e dija se po bëja diçka të kotë, por prapë po kërkoja ndonjë lëvizje të lehtë gjaku nën lëkurën e lëmuar të fytyrave të tyre. Nuk isha gjendur kurrë në një bisedë të tillë dhe ndjeja siklet. Ato ishin të tria bukura, thanë se ishin studente dhe duhet thënë se nuk ngjanin gjëkundi me prostitutat, që kisha parë trotuareve nëpër qytetet e ndryshme të Europës. Kolegu im nuk dukej dhe aq i uritur seksualisht dhe nuk ishte vërtet i dehur, për këtë vë dorën në zjarr, megjithatë e kishte zënë një dalldi për të folur dhe përsëriste të njëjtat gjëra duke i copëtuar fjalët me të qeshura të zhurmshme e herë duke marrë një pamje serioze, pothuajse të rëndë, por gjithnjë duke shkuar e duke ardhur te mundësia e këndshme, që kishim ne veç e veç apo edhe të dy bashkë, nëse kështu ishte më eksituese për moshën tonë, me nga 50 dollarë amerikanë secili, ose me dy herë nga 50 dollarë, ose shumë-shumë me nga tri herë 50 dollarë e që mund të ishin të çfarëdolloj prerjeje e të çfarëdolloj viti prodhimi, sepse dollari amerikan mbetej e vetmja monedhë në botë, që nuk kishte dalë kurrë jashtë përdorimi e as nuk ishte zhvlerësuar, shkurt, me kaq pak para, për më tepër që nuk ishim lodhur t'i fitonim, ishin paratë e xhepit, çdo ditë 30 euro të kthyera natyrisht në dollarë e jo në marka gjermane apo franka franceze, që na jepnin organizatorët e udhëtimit për t'u argëtuar, ne si eurofilë besnikë mund edhe të paguanim në euro sikur vajzat të na e kthenin kusurin në të njëjtën mënyrë- gjë që s'bëhej- ama kishim të drejtë që çmimin e kënaqësisë sonë ta llogarisnim në monedhën tonë virtuale dhe dilte se me 60 euro neve na çeleshin mundësi të pafundme për të bërë seks me njërën nga vajzat, me dy ose me të tria bashkë apo duke i marrë një e nga një, sipas dëshirës, me kushtin e pakapërcyeshëm për të mos rënë në dashuri. Dashuria ndalohej rreptësisht dhe unë duhej ta mbaja mirë parasysh. Ai vetë nuk ndjehej i rrezikuar siç mund të isha unë, që vija nga këto vende, të cilat përveç prapambetjes ekonomike, kishin trashëguar edhe atavizmin e një sentimentalizmi të theksuar. Në tryezë fliste vetëm ai dhe po bëhej shpejt i lodhshëm, por unë nuk kisha nder mend ta ndërprisja. Për fat, ai u lodh edhe vetë pa shumë vonesë, dhe para se ta mbyllte ligjëratën e ndjeu papritur të nevojshme të kthehej edhe njëherë te subjekti im. Aty ia preva shkurt. Nuk mund të pranoja më të përgojohej puna ime e pakryer, e sidomos në prani të atyre vajzave, që nuk ngjanin me prostitutat, siç thashë, por që prapë ishin prostituta. Ai bëri edhe një përpjekje të fundit të mos tërhiqej, por pa ngulur këmbë, duke thënë, sipas mënyrës së tij për të bërë shaka, se në Europën me disa shpejtësi, nuk ishte çudi që një ditë prej ditësh edhe një lloj letersie të ngrysej periferike e të gdhihej qëndrore. Europa s'bën dot më as revolucione e as grushte shteti dhe bën zhvendosje të tilla pushteti për të besuar se edhe brenda zemrës së saj diçka lëviz. Deshi kështu me sa duket të më inkurajonte mua të shkruaja romanin, i cili me gjasa nuk ishte i dënuar përfundimisht.

-Ndoshta,- iu përgjigja.- C'nuk ndodh kur përzihen shumë shpejtësi!

Mbrëmja po zgjatej pa nevojë. Të tri vajzat e kuptuan më në fund se nuk dilte gjë nga ne dhe u larguan duke na lënë përmbi koka një vështrim të zemëruar si kapele të lagura. Kolegu im i kishte ftuar në tryezë t’i përdorte për të më vënë në lojë pak mua, që nuk përtoja e ëndërroja syhapur, pas mesit të natës, në hollin e një hoteli luksoz, pas një darke tejet të bollshme me një ministër kulture, dhe ëndërroja gjënë më të panevojshme për ndërrimin e shekujve: të shkruaja libra. A ia arriti të më ngjallte përbrenda një farë përçmimi për veten? Ia arriti. Dikur u çova edhe unë dhe e lashë vetëm, ani pse nuk kisha fare gjumë. Por nuk më pihej më dhe nuk më flitej më dhe heshtja ime përballë kolegut plotësisht të kënaqur me veten zuri të më bezdiste. Jashtë kishte filluar një shi i imët e i ftohtë si shi vjeshte dhe nuk dilja dot për një shëtitje. U ngjita në dhomë dhe pa asnjë qëllim nxorra nga çanta blloqet me shënimet e hedhura gjysma-gjysma gjatë udhëtimit. Ishin pak dhe kryesisht emra vendesh, ku vështirë të kthehesha më, adresa të panjohurish, që do të mbeteshin të panjohur, përshkrime të motit e të peizazhit. Gjëra pa vlerë, që nuk desha ta kuptoja menjëherë pse i kisha mbajtur. Në të vërtetë e kisha patur një arsye të fortë, e që ishte pasiguria ime në vetvete si rrjedhim i keqkuptimit të modernitetit, një keqkuptim që zgjaste prej dhjetë vjetësh -koha e çeljes së kufijve të Shqipërisë edhe për mua- e që me siguri nuk do të merrte fund atë mbrëmje, por atë mbrëmje, për të mirën a të keqen time, do të fillonte në një farë mënyre fundi i tij. Entuziast dhe i drojtur, unë kisha besuar a priori në prapambetjen time përballë realitetit të ri perëndimor, dhe për ta kapërcyer atë, më saktë për ta fshehur, për ta bërë sa më të padukshme, kisha zënë ta shëmbëlleja sjelljen, që zbuloja me vështrimin e parë në Paris, në Berlin, në Madrid, në Romë. Kjo ishte mënyra më e thjeshtë, që gjeta unë për t’u përshtatur me bashkëkohësinë tjetër, atë të ngjizurën në liri, e që unë e kisha ëndërruar dhe përfytyruar ethshëm gjatë gjithë rinisë time, gjithmonë ashtu siç më kishte pëlqyer mua të ishte, e përsosur, krejt e përsosur, domethënë e pandotur nga Historia dhe Historia për mua asokohe ishte vetëm tragjedia e mbylljes, e izolimit, e dhunimit të shumëfishtë të individit, prej nga rridhte edhe sot e kësaj dite ajo lloj letersie, e përcaktuar aq hidhur nga kolegu im perëndimor si periferike. Unë vazhdoja edhe dhjetë vjet më pas të gërmoja më së shumti në fletoret e rinisë sime për të nxjerrë andej sinopset e romaneve e të novelave, që shkruaja në mungesë të plotë të censurës tashmë. Ndërkohë, në mendimin tim Historia kishte ardhur më në fund në kufijt e vet gjithsesi të pakufizuar, me hapësirë edhe për jetët e vdekjet e njerëzve të lirë, që nuk kishin njohur as luftërat patriotike e as diktaturat. Cfarë kishte ndryshuar në përfytyrimin tim e në gjuhën time si pasojë e perceptimit të ri të Historisë?

Ishte një pyetje shumë e ngatërruar për të gjetur përgjigje një natë të vonë fundqershori, në një dhomë hoteli në një qytet balltik, i cili priste mëngjesin duke u lagur nën një shi të imët e të ftohtë si shi vjeshte e ku unë nuk kisha ëndërruar kurrë të shkelja një ditë. I merzitur edhe nga biseda me kolegun tim, në të cilën nuk dalloja dot nëse kishte një ndarje midis provokimit dhe sinqeritetit, pata verbërisht kembenguljen për të hedhur poshtë çdo mundesi ndryshimi në gjuhën si në përfytyrimin tim, a thua se po mbrohesha nga nje e keqe e panjohur. Kisha pershtypjen e pashpjegueshme se duke pranuar ndryshimin, pranoja edhe se letersia i nenshtrohej modës si te gjitha sendet e konsumueshme e se keshtu kolegu im nuk gabohej kur shpallte se një vepër letrare, e ngrysur një mbrëmje si zakonisht periferike, mundej fare natyrshem te gdhihej qendrore. Po ku ishte kjo qendër dhe kush e kishte të drejtën t'ia jepte një status të tillë të privilegjuar? Ishte një kembengulje feminore kjo e imja, që me siguri do të kishte vazhduar të ma trembte gjumin, sikur të mos kujtohesha se pas pak orësh do të viheshim rishtas në rrugë për t'u ngjitur edhe më në veri dhe duhej të merrja patjetër një sy gjumë.

Dhe fjeta, por më parë i dhashë vetes një urdhër, që duhet ta kem shqiptuar me zë për të qënë edhe më bindës: të mos shtiresha më duke mbajtur shënime në ditët e mbetura, vetëm për t'u dukur sikur gjithçka shihja e dëgjoja më mrekullonte. Nuk kisha pse turpërohesha më nga kolegët e mi të sprovuar që endeshin ngado me fletore e lapsa në duar si gazetarë fillestarë. Ishte një urdhër absurd, që më argëtoi dhe më qetësoi çuditërisht. Por mbeti prapë urdhër edhe kur u zgjova, dhe mbeti aq i pakundershtueshem, sa kur arritëm në Moskë, disa ditë më pas, dhe ndodhi ajo që ndodhi e që s’ishte asgjë, në mbrëmje, përpara bllokut të shënimeve, unë pata përshtypjen se e zura veten në faj. Pse duhej të shkruaja se njëri nga shkrimtarët, një romancier i ri islandez, zakonisht gazmor dhe fare i kendshem, kishte zbrazur disa birra më tepër në trenin, që na sillte nga San Petersburgu, duke u bërë kështu edhe më gazmor e më i këndshëm? Pse? Ai kishte zbritur hareshëm në stacionin e Moskës, pa e hequr shishen e fundit nga dora, fliste me zë të lartë, i drejtohej cilitdo, por përsëriste pa u lodhur të njëjtin refren: I love you! I love you! U drejtohej njësoj burrave, grave, fëmijëve, artistëve, policëve, me të cilët kishte dëshirë edhe të fotografohej. Të nesërmen ai bashkë me shishen e vet të ngritur lart thua se ngrinte dolli me yjet e padukshme ishte qysh në mëngjes në njërën nga gazetat moskovite, nën një titull: MBERRITI TRENI I SARHOSHEVE. Më të shumtët nga ne nuk arritëm të lexonim çfarë ishte shkruar, por mësova se udhërrëfyesit tanë kishin porositur shpejt e shpejt përkthimin e plotë të artikullit dhe pastaj i kisha parë buzëvarur e të shqetësuar të zinin një për një udhëtarët më dashamirës ndaj vodkas e birrës dhe t’u kujtonin qartë e prerë se shembulli i keq i islandezit nuk duhej të përsëritej më. Unë nuk e kuptova dot vetë se përse kishte qënë aq i keq ai shembull. Ne të gjithë kishim qeshur, kishin qeshur edhe ata, që na prisnin, gjë që e nxiste me sa duket strumbullarin e haresë ta ngrinte edhe më fort zerin tek i shpallte dashurinë e pakufishme botës mbarë. Ai dinte të thoshte oreçast I love you dhe asgjë tjetër. Aq më mirë! Unë nuk e kuptova dot, pra, se ç’shembull të keq jepte një shkrimtar, që vetëm donte, donte këdo që i kalonte pranë, pa dallim moshe, seksi, race, feje e profesioni. Shkrimtarët, dhe më së shpeshti me të drejtë, janë qortuar zakonisht si nursezë, cingunë e shumë vese të tjera që e përjashtojnë pa kushte dashurinë. Një herë u bë për mbarë njëri prej nesh të mbillte në zemër një trëndafil të kuq, dhe sakaq u zgjaten shkopinjtë t’i shkundnin petalet!

Për t’u shprehur thatë, qartë dhe shkurt, me një fjalë me gjuhën e shoqëruesve tanë të palodhshëm, gabimi nuk ishte pse islandezi kishte pirë. Ai kishte pirë edhe më parë e me siguri do të pinte edhe në të ardhmen, sipas dëshirës dhe mundësisë së vet. Ai vetëm nuk kishte gjetur kohën të shfaqej si pijetar, përndryshe ishte dhe mbetej njeri i lirë. Gabimi nuk ishte as pse ne të tjerët, në vend që të përpiqeshim ta tërhiqnim disi në rresht, ta përshtasnim me rrethanat, e kishim nxitur e nxitur me pasthirrma dëfryese e të qeshura të zhurmshme ta ngrinte zërin edhe më fort tek shpërndante bujarisht dashurinë e vet të pashterrshme. Edhe ne ishim në të drejtën tonë si njerëz të lirë, veçse nuk kishim gjetur kohën e përshtatshme për të lëshuar frerin e papjekurisë sonë gjenetike. Gabimi nuk ishte e nuk mund të ishte natyrisht as te shoqëruesit tanë, të cilët, gjithashtu bij të botës së lirë, nuk mund t’ia lejonin vetes të silleshin haptas si xhandarë me të përkëdhelurit e tyre, shkrimtarët e as me gjahtarët e tyre, fotografët e gazetarët rusë të cilët, për sa u përkiste, e kishin ushtruar profesionin e vet po si njerëz më në fund të lirë. E kotë të gërmohej për të gjetur një çfarëdo fajtori: nuk kishte të tillë dhe çdo kërkim nuk do të ndryshonte asgjë në ç’ishte prishur ose rrezikonte të prishej. Dhe fjala nuk ishte aspak për dëmet afatgjata, që do të pësonte mëlçia e pirësit të birrës, dhe për pasojë letersia islandeze e krejt letersia europiane. Fjala ishte në prishjen e imazhit. Por jo ashtu siç mund të përkthehet ky pohim në leximin e parë. Gazeta na kishte paraqitur si sarhoshë. Lexuesit e saj, ndoshta disa mijëra, ndoshta më pak, ndoshta shumë më shumë, kishin rast të krijonin për ne një përshtypje të pakëndshme, gjë që bëhet edhe më e rëndë në kontekstin e kremtimeve madheshtore të vitit 2000, ku përfshihej edhe udhëtimi ynë. Jo. Përshtypja e pakëndshme rreth nesh, qoftë edhe e shumëfishuar te mijëra e mijëra rusë, nuk kishte në vetvete ndonjë rëndësi për t’u mërzitur. Ama sikur kjo jehonë të mbërrinte deri te sponsorët, atëherë kishte rënë hataja. Ata do të pendoheshin për paratë që na kishin paguar dhe, merret me mend, nuk do të paguanin më. Jo se do të mendonin pse shpërdoruan për një tufë njerëzish të shthurur. Moraliteti ynë nuk i shqetësonte fare. Ata thjeshtë do të arrinin në përfundimin se nuk e përmbushën qëllimin e investimit: të zbukuronin imazhin e vet. Ne ishim nisur në këtë rrugë të mrekullueshme për të qënë imazhi i tyre ose asgjë.



(Votes: 0)

Write Your Comment
Your Name:
Your Email:
Security Code:
Title:
Comment:

Other news:



  • Su
  • Mo
  • Tu
  • We
  • Th
  • Fr
  • Sa
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9
  • 10
  • 11
  • 12
  • 13
  • 14
  • 15
  • 16
  • 17
  • 18
  • 19
  • 20
  • 21
  • 22
  • 23
  • 24
  • 25
  • 26
  • 27
  • 28
  • 29
  • 30
  • 31
  •  
  •  
  •  
  •